شفقنا رسانه- تحولات فناوری و گسترش شبکههای اجتماعی، تعریف خبرنگاری حرفهای را با تغییرات جدی روبهرو کرده است. امروز سرعت انتشار خبر در کنار دقت، راستیآزمایی و اخلاق حرفهای اهمیت پیدا کرده است. ورود هوش مصنوعی نیز پرسشهای تازهای درباره آینده این حرفه ایجاد کرده است. در ایران، این چالشها با مسائل معیشتی و دغدغه استقلال حرفهای خبرنگاران گره خورده است. در همین زمینه با دکتر قربانعلی تنگشیر، مدرس ارتباطات گفتوگو کردهایم.
گفتگوی شفقنا رسانه با دکتر قربانعلی تنگشیر، مدرس ارتباطات را بخوانید…
خبرنگاران حرفهای نیاز به فضای حرفهای دارند
با وجود تغییرات گسترده در فناوری و شیوه تولید و مصرف خبر، به نظر شما مهمترین ویژگی خبرنگار حرفهای امروز چیست؟
در جهان پرسرعت امروز، حرفه خبرنگاری از سختترین کارهاست؛ زیرا خبرنگار امروز باید باسواد و بهروز باشد. اصل شفافیت در هویت روزنامهنگاری بینالمللی، اصل مهمی است و پس از آن، رعایت اخلاق حرفهای و مهمترین اصل، عشق به کار و عاشق حرفه خود بودن است.
خبرنگار حرفهای در ایران با جهان، بهدلیل فرهنگ، نوع نشریات و رسانههایی که خبرنگاران با آنها کار میکنند متفاوت است، چون قوانین مطبوعات، آزادی مطبوعات و سانسور در کشور ما با سایر کشورها فرق دارد. بنابراین، خبرنگار حرفهای در هر کشوری ویژگی های خاص خودش را دارد. این مواردی هم که من در بالا برای شما گفتم، در ایران نیز باید صادق باشد و اگر نیست، باید بر روی آن ها کار شود تا بتوانیم به یک جایگاه حرفه ای در حوزه خبرنگاری برسیم.
در ایران، خبرنگارهای حرفهای بسیار خوبی در سالهای گذشته داشتیم که در روزنامههای خوب اطلاعات، کیهان و… کار میکردند. بسیاری از سردبیران روزنامههای قبلی ما دارای اطلاعات کافی و خوبی بودند و بهعنوان سردبیر و خبرنگار، همکاریهای بسیار خوبی داشتند.
الان در شرایط شبکههای اجتماعی، تعریف خبرنگار حرفهای با آن دوران کاملاً متفاوت است. به این دلیل که ما فکر میکنیم خبرنگار حرفهای کسی است که همه واقعیتها و اخلاق حرفهای را رعایت کند، ولی در ایران با شرایط فعلی این امر امکانپذیر نیست و خبرنگاران دارای مشکلات بسیار زیادی هستند. از جمله اینکه استقلال کاری، شغلی، آینده و… ندارند. واقعاً مسئله مالی، اقتصادی، بیمه، بازنشستگی و… از جمله مشکلات آنهاست. ما هیچ انجمنی نداریم که از خبرنگاران دفاع کند و اگر انجمنهایی هم هست، یا وابستگی دارند یا نمیتوانند روی پای خودشان باشند. بنابراین، خبرنگاران حرفهای نیاز به فضای حرفهای نیز دارند و باید فضایی برای آنها ایجاد شود که بتوانند آزادانه بنویسند و بتوانند از مردم دفاع کنند و بهطور کلی با مردم باشند.
بالاخره باید اطلاعات لازم توسط خبرنگاران به جامعه داده شود. ما شبکههای اجتماعی داریم که اخبار را فوری به مردم میرسانند، ولی قابل اطمینان نیستند. خبرنگاران هستند که پل ارتباطی بین جامعه و مردم هستند و ما باید به جامعه توجه کنیم؛ چون خود خبرنگار هم بخشی از همین جامعه است.
خبرنگار برای رسیدن به حقیقت باید کنجکاو باشد، اما حریم خصوصی را حفظ کند/
خبرنگارها برای رسیدن به حقیقت، عین کارآگاههای پلیس هستند
شما همواره بر کنجکاوی خبرنگار تأکید دارید. مرز میان کنجکاوی حرفهای و ورود غیرمسئولانه به حریم افراد کجاست؟
طبق قوانین روزنامهنگاری بینالمللی، ورود به حریم خصوصی افراد جرم است و خبرنگار باید با آگاهی از اصل آزادی مطبوعات و توجه به فرهنگ جوامع، بتواند با تجربه و اطلاعات به سوژه خبری خود نزدیک شود و در عین حال حریم خصوصی افراد را حفظ کند.
خبرنگارها هم عین کارآگاههای پلیس هستند. برای دست یافتن به حقیقت، تمام تلاش خود را میکنند تا بتوانند مدارکی علیه مجرم یا به نفع مجرم پیدا کنند. ما در تاریخ و در جهان، خبرنگارهایی داشتیم که تا پای مرگ هم رفتند. همچنین مدیران روابط عمومیای داشتیم که با خبرنگاران همکاری بسیار خوبی داشتهاند. مثلاً در سازمان ملی انتقال خون ایران، آقای قویدل در رابطه با ورود خونهای آلوده به ایران با خبرنگاران همکاری کرد و خبرنگارها توانستند دولت فرانسه را محکوم کنند که آن خونهای آلوده را به ایران داده بود.
بنابراین، خود خبرنگاران میتوانند بهعنوان منادیان صلح و واقعاً کمککنندگان به مردم جامعه باشند. بسیاری از خبرنگارها هستند که در تمام عمرشان روی یک موضوع خاص کار کردهاند؛ اقتصاد، هنر، ورزش و… . کسانی که در یک حوزه تخصص دارند، به نظر من نباید بهعنوان خبرنگار در حوزههای دیگر کار کنند. در دنیا نیز خبرنگاری تخصصی شده و حتی نوع نگارش روزنامهنگاری هم تخصصی شده است و انواع و اقسام روزنامهنگاری را داریم که بسیار مهم است. بنابراین، باید به همه این موارد، خبرنگار علاقه وافی نشان دهد.
خبرنگار حرفهای ابتدا باید درستی خبر را پیدا کند و سپس به سرعت فکر کند
در شرایطی که سرعت انتشار خبر به یکی از معیارهای اصلی رسانهها تبدیل شده، چگونه میتوان میان سرعت و دقت تعادل برقرار کرد؟
در شبکههای اجتماعی، سرعت فدای دقت شده است. خبرنگار حرفهای ابتدا باید درستی خبر را پیدا کند و سپس به سرعت فکر کند؛ زیرا با توجه به تنوع خبری، خبرنگار باید مخاطب خود را بشناسد و با توجه به نیاز او، برایش تولید محتوا کند؛ چراکه بهطور کلی، سلیقه مخاطب مهم است.
ما همیشه محتوای خوب را فدای سرعت میکنیم. در اخبار مطبوعات معمولاً خبر تنظیم میکنیم، ویراستاری نمیکنیم و خوب نمیخوانیم و این باعث میشود یک جمله از خبر به اشتباه منتشر شود که قابل اصلاح نیست. اما در خبرهای شبکههای اجتماعی، خبرنگاران باید آنقدر تبحر داشته باشند که هم خودشان تولید محتوا کنند، هم ویراستاری انجام دهند و هم بتوانند مقبولیت ایجاد کنند.
بسیاری از خبرنگاران در دنیا هستند که امضایشان پای یک خبر، یک سند بینالمللی به حساب میآید. خبرنگارانی در روزنامههایی مانند تایمز، لوموند، نیویورکتایمز یا اکونومیست سالها در آنجا کار میکنند. شاید شش ماه، پنج ماه یا حتی یک سال روی یک گزارش و یک مقاله کار کنند و بعد از آن به نتیجه برسند. ما خبرنگارانی داشتیم که با یک مقاله توانستند یک رئیسجمهور آمریکا را تغییر دهند؛ همان داستان واترگیت که منجر به تغییر نیکسون شد. بنابراین، خبرنگارهای حرفهای در دنیا داریم.
خبرنگارهای ما در ایران مشکلات بسیار زیادی دارند که قابل مقایسه با خبرنگارهای دیگر نیستند، ولی بهطور کلی، ما خبرنگارهای بسیار خوبی در دوران قبل داشتیم و اکنون نیز بسیاری از خبرنگارهای نسل جوان ما بهخوبی میتوانند از سیستمهای الکترونیک و خبرنگاری دیجیتال استفاده کنند. بعضیها هم متأسفانه نه و فقط میتوانند به کپیپیست کردن ادامه دهند.
خبرنگار باید قلم خودش را با هوشش به کار ببرد. ما در دانشگاه درباره خبرنویسی میگوییم بهترین زمان فکر کردن، ساعت شش تا هشت صبح است. روزنامهنگار همیشه در مظان اتهام است: چرا به نقل قول من این خبر را زدی؟ چرا فلان خبر را عوض کردی؟ چرا این مقدمه را برداشتی؟ چرا آن را گفتی؟ همیشه مدیران و سردبیران از دیگران حمایت میکنند، نه از خبرنگار خودشان؛ در حالی که خبرنگار است که به یک رسانه اهمیت و بها میدهد. خبرنگار ستون یک مرکز اطلاعرسانی است.
بیشتر خبرنگارها باید یا میبایست با روابط عمومیها کار کنند، ولی متأسفانه روابط عمومیها در اطلاعرسانی همیشه منافع سازمان یا شرکت خودشان را در نظر میگیرند و همیشه خبرهای مثبت و عالی و عملکرد صاف از مدیران ارائه میکنند؛ در حالی که در دنیا، خبر باید بر مبنای واقعیت و اخلاق حرفهای روزنامهنگاری باشد.
مقدسترین قانون خبرنگاری، حفاظت از منابع است/
خبرنگار حرفهای باید با بیان حقیقت و رعایت اخلاق، از منافع عمومی دفاع کند
شما در کلاس هایتان همواره «تعهد به حقیقت حتی اگر تلخ باشد» را از شروط اساسی خبرنگاری میدانید. در عمل، خبرنگار چگونه میتواند میان حقیقت، منافع عمومی و ملاحظات اخلاقی تعادل برقرار کند؟
مقدسترین قانون خبرنگاری، حفاظت از منابع است که خبرنگار حرفهای میتواند با بیان حقیقت، رعایت اخلاق حرفهای و توجه به منافع عمومی، با استفاده از اثبات حقایق و رسیدن به حقیقت، به این توانمندی دست یابد.
خبرنگار به معنای واقعی باید عاشق کار خودش باشد. باید بتواند وقت و زندگی خود را برای کار خبر بگذارد، اگر میخواهد کار را درست انجام دهد یا نامی از او در تاریخ و جامعه بماند. بسیاری از خبرنگاران ماهانه حقوق میگیرند و بهصورت ماشینی کار میکنند. بسیاری از خبرنگاران هستند که تحقیق میکنند. خبرنگارانی را در حوزه جهانگردی و آثار باستانی میشناسم که سالهاست در این حوزه کار میکنند و در تمام روزنامه ها حضور داشته اند، ولی همچنان از عقیده خودشان دست نکشیده اند. شاید از طریق این حرفه به پول زیادی نرسیده باشند و روزمزد باشند، ولی فرد باسوادی در حوزه خودشان هستند. بنابراین، خبرنگارانی که تخصصی کار میکنند، قابل ستایش هستند.
حضور در صحنه، ارزش خبری گزارش را بیشتر میکند/
خبرنگار در صحنه میتواند جنبهای را ببیند که دیگر رسانهها ندیدهاند
حضور در صحنه تا چه اندازه برای اعتبار خبرنگار اهمیت دارد؟ آیا در روزنامهنگاری دیجیتال و از راه دور، مفهوم «حضور در صحنه» تغییر کرده است؟
در روزنامهنگاری سنتی، حضور در صحنه با عکاس روزنامه واجب بود؛ زیرا سردبیر بدون گزارش در صحنه، به همراه عکس مربوطه، چیزی را قبول و چاپ نمیکرد. اما هماکنون همهچیز از طریق امواج و اینترنت به وجود میآید و کپی کردن خبر، راحتترین راه روزنامهنگاری دیجیتال است.
شما نمیتوانید از دور خبر را واقعاً رصد کنید. به فرض مثال، در اتوبان همت تصادفی شده باشد. شما چطور میتوانید به جزئیات خبر دست پیدا کنید؟ در گذشته حتماً باید با راننده و یک عکاس به صحنه میرفتید، خبر را میگرفتید، عکس را میگرفتید، خبر را با گزارش پلیس یا پزشکی قانونی میآوردید و به سردبیر تحویل میدادید. تازه اگر سردبیر خیلی به نوشته شما علاقه داشت، آن را میخواند؛ در غیر این صورت، به سطل زباله میانداخت. بنابراین، وقتی دهها بار و دهها روز باید میرفتید تا یک خبر خوب برای سردبیر بنویسید.
الان خبرنگار، اخبار را از رسانههای دیگر میگیرد و برای چاپ میفرستد. حال فرض کنید خبرنگار در صحنه باشد؛ میتواند از زاویههای متفاوت آن را پوشش دهد و حتی با مسئولان و افراد حاضر در صحنه نیز مصاحبه کند و در لحظه و فوری به جنبهای از خبر بپردازد که سایر رسانهها به آن توجه نداشتند. این نوع اخبار بیشتر دیده میشوند. لذا در صحنه بودن بسیار مهم است.
البته منظور صرفاً حضور فیزیکی خبرنگار نیست، بلکه منظور شناخت خبرنگار از جامعه است. بهعنوان نمونه، سوژه درباره کمبود داروی بیماران سرطانی است. خبرنگار باید به داروخانههای مختلف در سطح شهر سر بزند، به مراکز پزشکی و اورژانسها برود، با پزشکان و بیماران صحبت کند و مصاحبه حضوری بگیرد. ارزش خبری این رویکرد بسیار بیشتر از پشت میز نشینی خبرنگار است.
مهمترین اصل در راستیآزمایی، اعتبار و قابلاعتماد بودن منابع خبری است/
راستیآزمایی به تخصص، تجربه و توانایی خبرنگار بستگی دارد
راستیآزمایی و اثبات حقایق چه جایگاهی در روزنامهنگاری امروز دارد؛ بهویژه در شرایطی که شبکههای اجتماعی حجم عظیمی از اطلاعات را در اختیار خبرنگار قرار میدهند؟
راستیآزمایی تا حد زیادی به تخصص، تجربه و توانایی خبرنگار در بررسی و ارزیابی اطلاعات بستگی دارد. خبرنگار باید بتواند با جستوجوی سوابق خبری و بررسی اطلاعات پیشین، صحت اخبار و دادههای دریافتی را ارزیابی کند. بااینحال، مهمترین اصل در راستیآزمایی، اعتبار و قابلاعتماد بودن منابع خبری است؛ به این معنا که خبرنگار باید بررسی کند اطلاعات از چه منبعی دریافت شده، آن منبع تا چه اندازه معتبر است و چه پشتوانهای برای ادعاهای مطرحشده وجود دارد. در این مسیر، جسارت، دقت و هوشمندی خبرنگار نیز اهمیت زیادی دارد.
در روزنامهنگاری اصطلاحی وجود دارد که میگوید: «خبر امروز به درد فردا نمیخورد.» به این معنا که ارزش بسیاری از اخبار روزمره به زمان انتشار آنها وابسته است. اما در گزارشهای تحقیقی، شرایط متفاوت است و خبرنگار میتواند با جمعآوری و بررسی اطلاعات متعدد، به درک دقیقتر و جامعتری از موضوع دست پیدا کند.
برای نمونه، در یک کار تحقیقی میتوان از دیدگاهها و اطلاعات یک استاد دانشگاه، کارشناس متخصص، سردبیر خبرگزاری و روزنامهنگاران و استادان باتجربه استفاده کرد. سپس با مقایسه، ارزیابی و جمعبندی این اطلاعات میتوان به تصویری دقیقتر از واقعیت دست یافت. این فرایند، بخشی از کار تحقیقی و در عین حال یکی از شیوههای مهم راستیآزمایی اطلاعات و اثبات صحت ادعاها در روزنامهنگاری محسوب میشود.
وقتی یک خبر را بر اساس یک منبع مشخص منتشر میکنید، امکان راستیآزمایی و سنجش صحت اطلاعات محدودتر است؛ زیرا اطلاعات شما به یک منبع ثابت وابسته است. اما زمانی که برای بررسی یک موضوع از منابع متعدد و مستقل استفاده کنیم، میتوانیم با اطمینان و اعتبار بیشتری درباره صحت اطلاعات بهدستآمده اظهارنظر کنیم.
در واقع، یکی از مهمترین اصول و قواعد حرفهای روزنامهنگاری در جهان، اعتبار منابع خبری است. خبرنگار باید همواره به اعتبار، استقلال و قابلاعتماد بودن منابع خود توجه داشته باشد؛ زیرا کیفیت و صحت خبر تا حد زیادی به منابعی که اطلاعات بر اساس آنها گردآوری و منتشر میشود، وابسته است.
هوش مصنوعی نمیتواند جایگزین یک روزنامهنگار واقعی شود/
هوش مصنوعی عواطف انسانی و تجربه زیسته خبرنگار را ندارد/
نباید در روزنامهنگاری به شکل افراطی به هوش مصنوعی متکی شد
با گسترش هوش مصنوعی، بخشی از فرایند جمعآوری، پردازش و تولید محتوا در حال خودکار شدن است. در چنین شرایطی چه چیزی همچنان خبرنگار حرفهای را از تولیدکننده محتوای معمولی متمایز میکند؟
هوش مصنوعی نمیتواند همه اصول و الزامات روزنامهنگاری حرفهای را رعایت کند؛ زیرا کیفیت و صحت خروجی آن تا حد زیادی به اطلاعات و دستورهایی وابسته است که کاربر در اختیارش قرار میدهد. از این منظر، نحوه تعامل با هوش مصنوعی و مهارت پرامپتنویسی اهمیت زیادی پیدا میکند. بااینحال، مؤلفههایی مانند استقلال، اخلاق حرفهای و وجدان کاری که از اصول اساسی روزنامهنگاری حرفهای هستند، در هوش مصنوعی به معنای انسانی آن وجود ندارند.
ما در روزنامهنگاری هیچگاه نمیتوانیم صرفاً با اتکا به هوش مصنوعی به نقطهای برسیم که بگوییم این ابزار جایگزین یک روزنامهنگار واقعی شده است. هوش مصنوعی بر اساس دستورها و دادههایی که دریافت میکند، پاسخ تولید میکند؛ اما عواطف انسانی، تجربه زیسته و درک انسانی از موقعیتهای اجتماعی را ندارد. این ابزار تجربه انجام کار روزنامهنگاری را پشت سر نگذاشته و درکی انسانی از مسئولیتها و الزامات این حرفه ندارد؛ بلکه بر اساس دستورها و سازوکارهای سیستمی که برای آن تعریف شده است، عمل میکند.
از سوی دیگر، نحوه ارائه اطلاعات به هوش مصنوعی نیز اهمیت بسیاری دارد که یکی از مهمترین جنبههای آن، پرامپتنویسی است. بااینحال، حتی یک پرامپت دقیق نیز نمیتواند جایگزین قضاوت حرفهای، تجربه و مسئولیتپذیری خبرنگار شود. بنابراین، هوش مصنوعی بهتنهایی نمیتواند فرایند پیچیدهای به نام روزنامهنگاری حرفهای را انجام دهد.
امروزه در برخی رسانهها، مقالات و گزارشهایی منتشر میشود که سبک نگارش آنها به ادبیات تولیدشده توسط هوش مصنوعی نزدیک است. این مسئله نشان میدهد که استفاده گسترده و بدون نظارت از این فناوری میتواند به تدریج ویژگیهای انسانی و حرفهای متنهای روزنامهنگارانه را کمرنگ کند.
به اعتقاد من، در روزنامهنگاری نباید به شکل افراطی به هوش مصنوعی متکی شد؛ زیرا رابطه عاطفی و انسانی با موضوع، صداقت در روایت، درک موقعیت و پایبندی به اخلاق حرفهای از مؤلفههایی هستند که اساس روزنامهنگاری حرفهای را شکل میدهند و نمیتوان آنها را صرفاً با یک ابزار هوش مصنوعی جایگزین کرد.
هوش مصنوعی فقط وسیله است؛ باید راه درست استفاده از آن را بدانید/
خبرنگار آینده باید در کنار شناخت فناوری، واقعیتهای جامعه را بشناسد
به نظر شما در عصر هوش مصنوعی، مهارتهای ضروری خبرنگار آینده چیست؟
به نظر من، خبرنگار آینده باید بیش از هر چیز توانایی استفاده صحیح و حرفهای از منابع خبری را داشته باشد و به صداقت و درستی در انتشار اخبار پایبند باشد. برخورداری از دانش و اطلاعات کافی در حوزه فعالیت و همچنین دوری از وسوسههایی مانند دریافت پول، هدیه یا امتیاز در ازای وارونهنویسی و تحریف اخبار نیز از اصول مهم روزنامهنگاری حرفهای است.
اگر قرار باشد در آینده از هوش مصنوعی به شکل گستردهتری در حوزه خبر استفاده کنیم، لازم است تغییراتی در قوانین مطبوعات ایران ایجاد شود تا خبرنگار از آزادی و استقلال حرفهای بیشتری برخوردار باشد و بتواند اخبار را بهدرستی و بدون محدودیتهای غیرضروری منتشر کند و در عین حال از منافع و مصالح جامعه خود دفاع کند. تردیدی نیست که فناوری در آینده پیشرفتهای قابلتوجهی در حوزه خبررسانی خواهد داشت و حتی ممکن است با پدیدهای مانند رباتهای خبرنگار مواجه شویم؛ رباتهایی که بتوانند در صحنه حاضر شوند، اطلاعات و تصاویر را جمعآوری کنند و گزارشی مشابه آنچه یک خبرنگار تهیه میکند، ارائه دهند.
توصیه من به خبرنگارانی که در حال فعالیت هستند این است که همواره خود را بهروز نگه دارند. بهروز بودن صرفاً به معنای داشتن مدرک دکتری روزنامهنگاری نیست؛ بلکه به معنای حضور در جامعه، در جریان بودن اخبار، مطالعه مستمر، شناخت مسائل سیاسی و اجتماعی، پرهیز از رفتار حزبی و جناحی و حفظ استقلال و آزادی حرفهای است. خبرنگار زمانی میتواند در عصر هوش مصنوعی همچنان جایگاه خود را حفظ کند که در کنار شناخت فناوری، از جامعه و واقعیتهای آن نیز فاصله نگیرد. بنابراین هوش مصنوعی فقط وسیله است و باید راه های درست استفاده از آن را بدانید.
تعهد به حقیقت، حتی اگر تلخ باشد، اصل بنیادین روزنامهنگاری است/
دانش، تجربه و روایتگری ستونهای روزنامهنگاری حرفهای هستند
در نهایت، اگر بخواهید چند اصل بنیادین را به عنوان ستونهای روزنامهنگاری حرفهای معرفی کنید، چه اصولی را ضروری میدانید؟
به نظر من، روزنامهنگاری حرفهای بر مجموعهای از اصول بنیادین استوار است که نخستین آنها برخورداری از سواد رسانهای، دانش و تخصص دانشگاهی در حوزه روزنامهنگاری است. در کنار دانش نظری، داشتن سابقه و تجربه مفید و کسب مهارتهای حرفهای در تمام مراحل روزنامهنگاری، از گردآوری اطلاعات تا تهیه و انتشار خبر و گزارش، اهمیت بسیاری دارد. خبرنگار حرفهای همچنین باید توانایی روایتگری داشته باشد و بتواند واقعیتها را به شکلی دقیق، جذاب و قابلفهم برای مخاطب روایت کند.
از دیگر اصول اساسی روزنامهنگاری حرفهای، تعهد به حقیقت است؛ حتی زمانی که بیان حقیقت تلخ، دشوار یا دردناک باشد. خبرنگار باید همواره تشنه دانستن و برخوردار از روحیه کنجکاوی باشد و با حضور مستمر در جامعه و محیط خبری، شناخت خود را از مسائل روز افزایش دهد. اعتبار، خوشنامی و اعتماد مخاطبان نیز سرمایهای است که خبرنگار باید در طول فعالیت حرفهای خود آن را حفظ کند. همچنین تهیه مطالب جذاب، روشن و قابلفهم و متناسب با نیازهای جامعه، از وظایف مهم روزنامهنگار حرفهای به شمار میرود.
در کنار این اصول حرفهای، امنیت شغلی و تأمین معیشت مناسب خبرنگار نیز اهمیت دارد؛ زیرا روزنامهنگاری که دغدغه دائمی مالی و معیشتی داشته باشد، ممکن است در معرض فشارها و آسیبهایی قرار گیرد که استقلال حرفهای او را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، داشتن حس وطندوستی و تعهد اخلاقی نسبت به جامعه نیز میتواند بخشی از مسئولیت اجتماعی روزنامهنگار باشد. در نهایت، از نظر من، خبرنگار نباید ارتباط خود را با ارزشهای اخلاقی و معنوی فراموش کند و یاد خداوند و احساس مسئولیت در برابر او نیز میتواند بهعنوان یکی از اصول اخلاقی و معنوی فعالیت حرفهای مورد توجه قرار گیرد.
