شفقنا رسانه- نشست «بنبست اطلاع رسانی» با حضور محمد خدادی معاون مطبوعاتی دولت دوازدهم، احسان صالحی دبیر شورای اطلاعرسانی دولت سیزدهم و محمد گلزاری دبیر شورای اطلاعرسانی دولت چهاردهم در دفتر توسعه آموزش رسانه برگزار شد.
به گزارش شفقنا رسانه، محمد خدادی، معاون مطبوعاتی دولت دوازدهم، در نشست «بنبست اطلاع رسانی»، یکی از مشکلات جدی حوزه ارتباطات را در عملکرد دستگاههای روابط عمومی دانست و گفت: آنچه امروز تحت عنوان روابط عمومی فعالیت میکند، در بسیاری از موارد از کارکرد اصلی خود فاصله گرفته است. این بخشها باید مسیر دسترسی رسانه و جامعه به اطلاعات باشند، اما در عمل خودشان به نوعی رسانه تبدیل شدهاند.
خدادی با اشاره به تجربههای مختلف کشور در سالهای گذشته افزود: در برخی مقاطع، از جمله جنگهای ۱۲ و ۴۰ روزه و همچنین دوران کرونا، نمونههایی از همراهی و ارتباط موفق با مردم شکل گرفت؛ تجربههایی که نشان داد هرگاه متولیان اداره جامعه مسئله را بهدرستی درک کنند و با مردم صادقانه سخن بگویند، امکان شکلگیری ارتباط مؤثر وجود دارد.
خدادی همچنین با انتقاد از نوع نگاه برخی مسئولان به رسانهها، گفت: گاهی بحرانی شکل میگیرد و به جای پرداختن به ریشههای آن، از رسانهها انتظار میرود برای حل مسئله وارد میدان شوند؛ در حالی که رسانه نه عامل ایجاد بحران است و نه لزوماً میتواند مسئولیت حل آن را بر عهده بگیرد.
او در این نشست با اشاره به نمونههایی از این رویکرد اظهار کرد: بنزین را گران میکنند و بعد میگویند رسانه باید برود این موضوع را حل کند.
خدادی با بیان اینکه برخی بحرانها حتی برای خود رسانهها نیز در ابتدا روشن نیست، افزود: در مواردی مانند ماجرای هواپیمای اوکراینی، ابهامات و سکوتهای موجود باعث شد رسانهها خودشان نیز ندانند منشأ مسئله چیست، اما در نهایت از آنها انتظار میرفت موضوع را برای جامعه حل و تبیین کنند.
معاون مطبوعاتی دولت دوازدهم همچنین نسبت به انتشار وعدههایی که امکان تحقق آنها روشن نیست، انتقاد کرد و گفت: چرا دولتها بر اعلام خبرهایی اصرار دارند که ممکن است عملی نشود؟ وقتی گفته میشود سالانه یک میلیون واحد مسکونی ساخته خواهد شد اما این وعده محقق نمیشود، طبیعی است که اعتماد به چنین اظهاراتی آسیب ببیند.
او ادامه داد: در همین دولت نیز اعلام شد که سال آینده قطعی برق نخواهیم داشت، اما در عمل قطعیها اتفاق افتاد. سؤال این است که وقتی نسبت به تحقق یک وعده اطمینان وجود ندارد، چرا چنین خبری اعلام میشود؟
خدادی در ادامه، عملکرد روابط عمومی دستگاهها را نیز مورد انتقاد قرار داد و گفت: بخشهای ارتباطی سازمانها در بسیاری از موارد به تریبون مدیران تبدیل شدهاند و به جای آنکه ارتباطی واقعی میان دستگاه و جامعه برقرار کنند، بیشتر کارکرد تبلیغاتی پیدا کردهاند.
او با اشاره به این تغییر رویکرد اظهار کرد: روابط عمومیها به جای تولید «نیوز» به دنبال «ویوز» هستند و تلاش میکنند تصویری از عملکرد مثبت دستگاه خود ارائه دهند.
خدادی در بخش دیگری از سخنان خود، به ضعف رسانهها در پرداختن به سوژهها اشاره کرد و گفت: رسانهها در پرورش و توسعه سوژهها مهارت کافی ندارند و به جای آنکه از داده و اطلاعات برای مستندسازی موضوعات استفاده کنند، بیشتر به سراغ اظهارنظر افراد مختلف میروند. این درحالیست که وقتی داده و اطلاعات جای خود را به اظهارنظرهای افراد میدهد، دیگر نمیتوان آن را پرداخت واقعی یک سوژه دانست.
او تأکید کرد: اینکه نظر این و آن را درباره یک موضوع بگیریم، بهتنهایی سوژه رسانهای محسوب نمیشود. رسانه باید به جای تمرکز صرف بر دیدگاه مسئولان، نگاه و تجربه مردم را نیز در فرایند تولید و پرداخت سوژهها جدی بگیرد.
خدادی در ادامه سخنان خود با انتقاد از ساختارهای موجود در حوزه اطلاعرسانی گفت: بسیاری از سازوکارهایی مانند شوراهای اطلاعرسانی و قرارگاههای رسانهای دیگر پاسخگوی شرایط امروز نیستند و نمیتوان با روشهای گذشته، مسائل جدید حوزه رسانه را مدیریت کرد. برای عبور از وضعیت فعلی باید به دنبال الگوها و راهکارهای تازه بود.
او با بیان اینکه بخش قابل توجهی از منازعات رسانهای امروز میان خود رسانهها شکل میگیرد، اظهار کرد: رسانهها به جای اینکه درگیر مسائل و دغدغههای مردم باشند، بیشتر با یکدیگر درگیرند. یک رسانه مطلبی منتشر میکند و رسانهای دیگر به آن پاسخ میدهد؛ در حالی که در این چرخه، جای مردم بهعنوان مخاطب اصلی رسانهها خالی است.
خدادی با اشاره به گسترش رسانهداری در دستگاههای مختلف افزود: امروز بسیاری از وزارتخانهها برای خود خبرگزاری ایجاد کردهاند و برخی دستگاهها نیز به راهاندازی روزنامه روی آوردهاند؛ تا جایی که حتی برخی نهادها مانند مساجد نیز صاحب رسانه شدهاند. این وضعیت نشان میدهد مسئله اصلی، افزایش تعداد رسانهها نیست، بلکه باید درباره کارکرد و نسبتی که این رسانهها با جامعه برقرار میکنند، بازنگری کرد.
معاون مطبوعاتی دولت دوازدهم در بخش دیگری از سخنانش، به حجم بالای اظهارنظر مقامات و مسئولان پرداخت و گفت: در کمتر کشوری شاهد این حجم از اظهارنظر مسئولان هستیم. تعداد زیادی از نمایندگان مجلس و مدیران و مسئولان در موضوعات مختلف موضعگیری میکنند و گاهی یک اظهار نظر محلی نیز به سرعت بازتاب گسترده پیدا میکند و حتی میتواند برای کشور هزینه ایجاد کند.
خدادی در پایان تأکید کرد: سرمایه اجتماعی با تعداد خبرها، میزان پوشش رسانهای یا حجم اطلاعرسانی ساخته نمیشود؛ پایه اصلی آن صداقت و سلامت در عملکرد است. اعتماد مردم زمانی شکل میگیرد که نتیجه عملکرد دولتها را در زندگی و جامعه ببینند، نه اینکه صرفاً از طریق خبرها و اطلاعیهها به آنها گفته شود چه اقداماتی انجام شده است.
احسان صالحی، دبیر شورای اطلاعرسانی دولت سیزدهم، با اشاره به اهمیت سرمایه اجتماعی در حوزه رسانه و حکمرانی، گفت: پس از تحریمهای سال ۱۳۹۷ و خروج دولت ترامپ از برجام، ارتباط میان دولت وقت و جامعه با اختلال مواجه شد و این روند در شکلگیری بحران آبان ۱۳۹۸ نیز تأثیرگذار بود. معتقدم که تقویت سرمایه اجتماعی باید بهطور جدی دنبال شود؛ چرا که بخشی از عوامل تضعیفکننده آن ریشه داخلی دارد و بخشی نیز تحت تأثیر اقدامات و مداخلات بیرونی شکل میگیرد.
صالحی یکی از مشکلات موجود را تعدد ساختارهایی دانست که با هدف حل بحرانها ایجاد شدهاند و گفت: در سالهای گذشته این تصور شکل گرفته که برای حل هر مسئلهای باید یک ساختار تازه ایجاد کرد. نتیجه این رویکرد، شکلگیری نهادهای متعدد و در مواردی موازیکاری میان آنها بوده است.
او افزود: مثلا بحرانها در کشور جنبه امنیتی پیدا کرد، در نتیجه شورای عالی امنیتی وارد شد. در ادامه نیز با توجه به گسترش حضور مردم در فضای مجازی، ساختارهایی مانند شورای عالی فضای مجازی شکل گرفت تا این حوزه مدیریت و کنترل شود.
او ادامه داد: برخی از این ساختارها در مقاطعی توانستهاند به حل مسئله کمک کنند، اما در مواردی نیز خود به پیچیدهتر شدن مشکلات منجر شدهاند. بنابراین باید مشخص شود کدامیک از این نهادها همچنان ضرورت دارند و میان آنها چه تقسیم کاری باید صورت گیرد تا از موازیکاری جلوگیری شود.
دبیر شورای اطلاعرسانی دولت سیزدهم همچنین به نحوه تصمیمگیری در برخی اتاقهای مدیریتی کشور انتقاد کرد و گفت: ساختار تصمیمگیری به شکلی شکل گرفته که دیدگاهها و ارزیابیهای خارج از این اتاقها کمتر امکان ورود به فرایند تصمیمسازی را پیدا میکنند. در نهایت، زمانی که یک تصمیم با پیامدهای منفی مواجه میشود، برای مدیریت تبعات آن از رسانهها انتظار ورود و حل مسئله وجود دارد.
صالحی با اشاره به تجربه دولت سیزدهم اظهار کرد: در دوره فعالیت خود تلاش داشتیم میان این بخشها هماهنگی و نظم بیشتری ایجاد کنیم، اما گاهی مسئولانی که در دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی حضور داشتند در جلسات شرکت نمیکردند و استدلالشان این بود که جایگاهشان بالاتر از این سطح است.
او با بیان اینکه روند برخورد دولتها و بخشهای حاکمیتی با افکار عمومی طی سالهای گذشته به کاهش تدریجی سرمایه اجتماعی منجر شده است، تأکید کرد: اعتماد عمومی زمانی تقویت میشود که مردم کارآمدی و صداقت را در عملکرد حاکمیت ببینند. اگر عملکرد دولت یا نهادهای حاکمیتی با مشکل مواجه باشد، تلاش برای جبران این ضعف از طریق مدیریت یا دستکاری رسانهای نهتنها مسئله را حل نمیکند، بلکه میتواند شرایط را دشوارتر کند.
صالحی افزود: «ما نباید آدرس را غلط بدهیم.» معتقدم نقطه تمرکز باید افزایش کارآمدی باشد و در کنار آن، گفتوگوی مستقیم و صادقانه با مردم نیز نباید کنار گذاشته شود.
او تجربه حذف ارز ترجیحی در دولت سیزدهم را نمونهای از این رویکرد دانست و گفت: درباره پیامدهای وجود ارز ترجیحی با مردم صحبت شد و توضیح داده شد که چرا حذف آن ضروری است و در نهایت نیز جامعه با این تصمیم همراهی کرد.
وی در عین حال هشدار داد که تصمیمهای ناگهانی و شوکآور نباید به رویه تبدیل شوند، چرا که چنین اقداماتی هم در کوتاهمدت میتوانند بحران ایجاد کنند و هم در میانمدت لزوماً به نفع کشور نخواهند بود.
صالحی در ادامه به وقایع سال ۱۴۰۱ و موضوع محدودیتهای اینترنتی اشاره کرد و گفت: در آن مقطع اینترنت بهطور کامل از سوی دولت قطع نشد، بلکه دسترسی به واتساپ و اینستاگرام محدود شد. مرحوم رئیسی نیز معتقد بود با برطرف شدن شرایط بحرانی باید این محدودیتها هرچه سریعتر برداشته شوند، چرا که بخش مهمی از زندگی روزمره مردم، ارتباطات و حتی سرگرمیهای آنها به این فضا منتقل شده بود.
صالحی افزود: با وجود این دیدگاه، نظر رئیسجمهور در شورای عالی امنیت ملی به تصویب نرسید و در ادامه مشخص شد که تداوم فیلترینگ پیامدهای منفی بیشتری برای کشور به همراه داشته است.
دبیر شورای اطلاعرسانی دولت سیزدهم در بخش دیگری از سخنان خود، عملکرد فعلی صداوسیما را نیز مورد انتقاد قرار داد و گفت: رویکردی که این روزها در این سازمان دنبال میشود، قابل دفاع نیست. گاهی مدیران این سازمان حتی برخی از نیازهای واقعی مردم، از جمله نیازهای مربوط به سرگرمی، را نادیده میگیرند و همین نگاه در حوزه اطلاعرسانی نیز دیده میشود.
صالحی در پایان تأکید کرد: پیامد چنین رویکردی تنها متوجه رسانه نیست، بلکه میتواند به کلیت حاکمیت و جامعه آسیب وارد کند. از این رو، مسئله صداوسیما باید بهعنوان موضوعی جدی در حوزه حکمرانی و ارتباط با مردم مورد توجه قرار گیرد.
محمد گلزاری، دبیر شورای اطلاعرسانی دولت چهاردهم، با اشاره به روند کاهش سرمایه اجتماعی در سالهای گذشته گفت: نحوه مواجهه دولتها و بخشهای مختلف حاکمیت با افکار عمومی طی سالهای طولانی نتوانسته به شکلگیری ارتباطی مؤثر با جامعه منجر شود و در نتیجه، سرمایه اجتماعی بهتدریج تضعیف شده است.
او یادآور شد که این مسئله موضوع تازهای نیست و حتی در سال ۱۳۸۳ نیز رهبر شهید نسبت به عملکرد حوزه اطلاعرسانی دولت وقت، در دوره ریاستجمهوری سیدمحمد خاتمی، انتقادهایی مطرح کرده بود؛ با این حال، این روند در دولتهای بعدی، از دولت احمدینژاد گرفته تا دولتهای روحانی، مرحوم رئیسی و دولت فعلی نیز ادامه پیدا کرد.
گلزاری افزود: یکی از مشکلات اساسی این است که دولتها نتوانستهاند بهدرستی تشخیص دهند از چه مسیری باید صدای جامعه را بشنوند و چگونه دیدگاهها و عملکرد خود را به مردم منتقل کنند. به جای حل این مسئله، در طول سالها ساختارهای مختلفی به وجود آمدهاند، اما افزایش این ساختارها نهتنها ارتباط دولت و جامعه را بهبود نداده، بلکه در مواردی بر پیچیدگی و ناکارآمدی آن افزوده است.
وی درباره برنامه دولت برای اصلاح این وضعیت گفت: برای تدوین یک «نظام جامع اطلاعرسانی» سه مسیر را در نظر گرفتیم و این موضوع را با تصویب هیأت وزیران پیش بردیم. در این فرایند، نظام اطلاعرسانی و ارتباطات دولتی ۲۳ کشور مورد بررسی قرار گرفت و کشورها بر اساس میزان نزدیکی یا فاصله آنها با ساختار ارتباطی ایران، مورد مطالعه قرار گرفتند.
دبیر شورای اطلاعرسانی دولت چهاردهم ادامه داد: نتیجه این بررسیها نشان داد که یکی از اقدامات ضروری، ادغام و تجمیع نهادهای موازی در حوزه اطلاعرسانی دولت است. به گفته او، ادامه فعالیت ساختارهای متعدد و موازی، چابکی نظام اطلاعرسانی را کاهش داده و آن را سنگین و کند کرده است.
گلزاری با اشاره به تجربه جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان اظهار کرد: در شرایط بحرانی، زمانی عملکرد بهتری داریم که یک تیم چابک و منسجم در اختیار داشته باشیم. ساختارهای متعدد موجود، نظام اطلاعرسانی را فربه کردهاند و به همین دلیل باید در شیوه حکمرانی اطلاعرسانی بازنگری شود.
او تأکید کرد که دولت از تلاش برای اصلاح این ساختارها عقبنشینی نخواهد کرد و ایجاد سازوکارهای جدید را نیز در صورت نیاز دنبال میکند تا در نهایت، حکمرانی حوزه اطلاعرسانی اصلاح شود.
گلزای در ادامه، وضعیت رسانهها و خبرنگاران را یکی دیگر از نشانههای تضعیف سرمایه اجتماعی دانست و گفت: ما در طول سالها رسانهها را ضعیف کردهایم و بعد انتظار داریم همین رسانهها مرجعیت خود را حفظ کنند.
گلزاری با مقایسه وضعیت خبرنگاران در گذشته و امروز افزود: در سال ۱۳۷۹ بخش قابل توجهی از روزنامهنگاران به طبقه متوسط و بالاتر جامعه تعلق داشتند، اما امروز وضعیت اقتصادی و اجتماعی بسیاری از خبرنگاران به گونهای است که به طبقات محروم و فرودست جامعه نزدیکتر شدهاند.
دبیر شورای اطلاعرسانی دولت چهاردهم همچنین بر ضرورت توجه جدیتر به اینستاگرام تأکید کرد و گفت: با وجود تعداد زیادی قرارگاه و ساختار رسانهای، اثرگذاری آنها در حد انتظار نیست و نمیتوان از ظرفیت اینستاگرام برای ارتباط با جامعه غافل شد. لذا باید ضمن رفع فیلترینگ اینستاگرام، از ظرفیت این شبکه اجتماعی برای ارتباط مستقیمتر با مردم استفاده کرد.
گلزاری با اشاره به محدودیت منابع مالی شورای اطلاعرسانی دولت افزود: بودجه این شورا تنها حدود چهار دهم بودجه یکی از قرارگاههای رسانهای شناختهشده است؛ بنابراین صرفاً افزایش ساختارها و ایجاد نهادهای جدید نمیتواند راهحل مسئله باشد و باید به سمت استفاده مؤثرتر از ظرفیتهای موجود حرکت کرد.
او در پایان با اشاره به دیدگاه دکتر مسعود پزشکیان درباره ارتباط دولت با جامعه گفت: رئیسجمهور معتقد است شبکه ارتباطی دولت باید از تهران تا دورترین روستاها امتداد پیدا کند و ما نیز در حال تلاش برای ایجاد چنین شبکهای هستیم؛ شبکهای که بتواند ارتباط دولت با مردم را از سطح مرکز به سراسر کشور گسترش دهد.
