شفقنا- شمسالواعظین با تشریح پروتکلهای روزنامهنگاری بحران، عملکرد رسانههای داخلی در جنگ اخیر را نسبت به جنگ ۱۲روزه بهبودیافته اما همچنان ناکافی ارزیابی کرد.
ماشاءالله شمسالواعظین ـ عضو شورای اطلاعرسانی دولت ـ در گفتوگویی با ایسنا، با تشریح پروتکلهای روزنامهنگاری بحران همچنین تأکید کرد: ایران در این جنگ با جمعآوری امتیازهای راهبردی، بدون تردید به قدرت اول غرب آسیا تبدیل خواهد شد.
پروتکلهای روزنامهنگاری در جنگهای میهنی
شمسالواعظین در ابتدای گفتوگو با ایسنا، با اشاره به اصول حرفهای روزنامهنگاری در شرایط بحرانی اظهار کرد: ما در روزنامهنگاری پروتکلی به نام «روزنامهنگاری بحران» داریم. این روزنامهنگاری بحران بر دو گونه تقسیم میشود: یکی بحرانهای دستساز بشری مثل جنگها، دیکتاتوریها، استبداد و از این بحثها؛ و یکی هم بحرانهای طبیعی مثل زلزله، سیل و آوارگی به هر دلیلی.
وی در ادامه به تبیین پروتکلهای خاص روزنامهنگاری در جنگهای میهنی پرداخت و گفت: برای روزنامهنگاری دوران بحران و بهویژه به طور مشخص در ارتباط با جنگها، ما مجموعهای از پروتکلها را داریم که باید اجرا کنیم. در جنگهای میهنی که کشور مورد تجاوز بیگانگان قرار میگیرد، روزنامهنگاران موظف به تولید محتوا در ارتباط با وحدت افکار عمومی با دولت هستند؛ یعنی باید کنار دولتمان باشیم و از آن حمایت کنیم، صرف نظر از اینکه چه دیدگاهی داشته باشیم.
وظایف سنگین روزنامهنگار/ پرهیز از انتشار شوکآور تلفات
شمسالواعظین با تأکید بر سنگینی وظایف روزنامهنگار در شرایط جنگ افزود: وقتی این اتحاد شکل میگیرد، معنای آن این است که وظایف روزنامهنگار سنگین بوده است؛ یعنی به عنوان مثال اگر دشمن به یک جا حمله کرد و تلفات انسانی داشت، روزنامهنگار برای حفظ روحیه میهنی مردم نباید خبرهای مربوط به تلفات انسانی را به صورت شوکآور مطرح کند. این ویژگی روزنامهنگاری ـ چه در ارتباط با حوادث طبیعی و چه در جنگها ـ تقریباً در تمام دنیا پروتکل یکسانی دارد و به صورت قطرهچکانی باید این گزارشها و آمار داده شود.
عبرت از جنگ و صبوری در انتشار خبر شهادت فرماندهان
عضو شورای اطلاعرسانی دولت با اشاره به یک مثال تاریخی خاطرنشان کرد: اسرائیل در جنگ ۱۲روزه و بعد در جنگ رمضان، اولین گامی که اجرایی کرد، ترور رهبران نظامی و سیاسی کشور بود. روزنامهنگار در این شرایط باید تعادل جامعه و حفظ روحیه رزمندگان را مراعات کند؛ یعنی اینکه صبوری کند و در تولید محتوا و خبر شکیبا باشد، تا اینکه نیروی مسلح مانند جنگ رمضان به دشمن واکنش نشان دهد و اوضاع را متعادل کند. وقتی اوضاع متعادل شد، آرام آرام میشود در مورد شهادت فرماندهان بحث و صحبت کرد و خبرهایشان را تولید کرد.
وی تأکید کرد: این نمونهای بارز و برجسته از چگونگی تولید خبر در دوران جنگهای میهنی است و در همه جنگها این اتفاق میافتد.
به بهانه گردش اطلاعات نباید خبرهای سری را منتشر کرد
شمسالواعظین با اشاره به عملکرد رسانههای رژیم صهیونیستی در جریان جنگ، گفت: هماکنون من میبینم اسرائیل در حالی که یک کشور تجاوزگر است، تمام روزنامهنگاران پروتکلهای روزنامهنگاری دوران جنگ را در آنجا رعایت میکنند. هیچ خبری بدون هماهنگی با مرکز تأیید خبرهای وابسته به ارتش اسرائیل منتشر نمیشود. خبرنگارها هم موظفند که این را رعایت بکنند و میکنند. کشوری که مورد تجاوز قرار گرفته، اگر بخواهد به بهانهای چون گردش اطلاعات و جلوگیری از سانسور، خبرهای سری کشور را منتشر کند، آسیب میبیند. در نتیجه روزنامهنگاری مدرن امروز، روزنامهنگاران را به تبعیت از پروتکل دوران جنگهای طولانی موظف کرده است.
ارزیابی مثبت از عملکرد رسانههای ایران در جنگ اخیر/ستاد تبلیغات جنگ باید شکل میگرفت
وی در ارزیابی عملکرد رسانههای داخلی در جنگ رمضان تصریح کرد: در این جنگ، رسانههای کشورمان برخلاف جنگ ۱۲روزه، بخش قابل توجهی ـ اگرچه نه همه ـ ولی بخش قابل توجهی از موارد پروتکل دوران جنگ و پروتکلهای روزنامهنگاری را اجرا کردند؛ یعنی اینکه بلافاصله صداوسیما استودیوهایش را به پناهگاهها برد. البته باید یک ستادی تشکیل میشد که نشد. ستاد تبلیغات جنگ باید شکل میگرفت مثل جنگ هشت ساله، ولی شکل نگرفت. اما ظاهراً دروازهبانی خوبی انجام شد.
شمسالواعظین به یکی دیگر از پروتکلهای مهم اشاره کرد و گفت: پروتکل سوم دوران جنگ میگوید خبرهایی که به وسیله رسانههای وابسته به دشمن منتشر میشود، مثل رجزخوانیهای ترامپ و بقیه فرماندهان و رهبران ایالات متحده آمریکا یا اسرائیلی، انتشار این خبرها باید با هماهنگی نیروهای مسلح باشد. اینها جز وظایف پروتکلهای حرفهای است و باید اجرا و رعایت شود.
مسئولیتهای اجتماعی روزنامهنگاران در بحران
عضو شورای اطلاعرسانی دولت به مسئولیتهای گستردهتر روزنامهنگاران در دوران جنگ پرداخت و اظهار کرد: جنگ آوارگی به دنبال میآورد، خانههایی که ویران میشوند، خانوادهها و ساکنان به هتلها میروند. این یعنی آواره شدن بخشها و لایههایی از مردم. در ارتباط با حفظ تعادل روانی جامعه و مخاطبان در دوران جنگ، روزنامهنگاران مسئولیتهای سنگینی دارند. از قبیل چگونگی دور کردن کودکان از تبعات و پیامدهای روانی جنگها، صدای بمبارانها، چگونگی پر کردن فراغت دانشآموزان در دوران تعطیلی مدارس به دلیل وجود جنگها، چگونگی پر کردن ساعات فراغت خانوادهها در زمانی که باید در خانهها اقامت کنند برای جلوگیری از تعرض دشمن در جنگ شهرها یا موشکباران شهرها. همه اینها بخش لاینفکی از وظایف حرفهای روزنامهنگاری است. لذا باید این اتفاق بیفتد.
لزوم صدای واحد در سیاست خارجی در دوران جنگ
شمسالواعظین در بخش دیگری از گفتوگو با ایسنا با تأکید بر ضرورت هماهنگی در عرصه سیاست خارجی تصریح کرد: در دوران جنگ، در ارتباط با چگونگی تنظیم گفتمان سیاست خارجی، با هماهنگی نهادهای مربوطه، باید سیاست خارجی کشور صدای واحدی را تولید کند. تنوع و تضاد در دوران جنگ با اینها منافات دارد و نباید این اتفاق بیفتد.
بازگشت رسانهها به تنظیمات کارخانه در دوران صلح
وی با تشبیهی گویا درباره نقش رسانهها افزود: در دوران جنگ، دقیقاً مثل کاری که بر دوش دولت، سازمانهای امداد و درمان، بیمارستانها و … است، عین این پروتکلها در شکل حرفهای خود در ارتباط با تولید محتوا بر دوش روزنامهنگاران نیز هست و باید اینها را در دوران جنگ رعایت کنند. پس از پایان جنگ، روزنامهنگاری به حالت طبیعی برمیگردد. بازگشت به تنظیمات کارخانه با استانداردهای دوران صلح؛ یعنی طرح انتقاد و بیان حرفهایی که در شرایط عادی و صلح میشود مطرح کرد.
تولید محتوای رسانهها مسئولانه است اما کاستیها همچنان باقی است
شمسالواعظین در ارزیابی مجدد عملکرد رسانههای داخلی گفت: تولید محتوا در این جنگ، مسئولانه و هماهنگ با بخش قابل توجهی از پروتکلهای روزنامهنگاری در جنگهای میهنی است و قابل توجه هم بوده است. منتها اتفاقی که باید در موردش اکنون صحبت کرد، این است که یادمان باشد ایران با دو قدرت هستهای جهان وارد جنگ شده است. روزنامهنگار به تولید ادبیات حماسی در دوران جنگهای میهنی برای افزایش روحیه مردم و تقویت روحیه نیروهای مسلح مجاز است و باید از مردم برای حضور در میادین دعوت شود؛ همان اتفاقی که الان دارد میافتد اما میادینی که باید لایههای موزاییکی جامعه ایران را نمایندگی کنند و نه یک گروه خاص.
وی در ادامه هشدار داد: حضور یک گروه خاص، میتواند تَرَکهایی بر بدنه اجتماعی ایجاد کند. این تَرَکها ممکن است اگر ترمیم نشود، بلافاصله تبدیل به یک شکاف شود. در این زمینه احساس میکنم هنوز مشکلاتی داریم که باید به آن رسیدگی شود و باید موزاییکی بودن جامعه ایران را نمایندگی کنیم. ما باید در میدان بتوانیم حضور جامعه ایران را گسترش بدهیم و همه لایههای اجتماعی را دعوت به همکاری و همبستگی با یکدیگر در این دوران کنیم.
شمس الواعظین در بخش دیگری از این گفتوگو به واکاوی رفتار رسانهای ترامپ، رئیسجمهوری که خودش توییت میزند و خودش جنگ راه میاندازد پرداخت.
شمسالواعظین در پاسخ به پرسشی درباره رفتار متناقض ترامپ و کارکرد رسانهای آن، اظهار کرد: رئیسجمهور آمریکا علاوه بر رئیسکل قوا بودن، دو وظیفه دیگر را که بر دوش حوزههای دیگر است به تنهایی بر عهده گرفته و اجرا میکند. یکی تولید محتواست که خودش توییت میزند. دوم هم جنگهایی علیه حریف خودش به راه انداخته، تهدید میکند، واکنشهای مختلف نشان میدهد. در حالی که این برنامه عهده نهادهای دیگر است. این یک معنا بیشتر ندارد و آن ایالات متحده آمریکا فاقد مهارتهای لازم در این دو عرصه است یا حداقل فاقد همبستگی تولیدکنندگان فرآوردههای رسانهای و افسران جنگهای روانی در وحدت نظر با دولت ترامپ دیده میشود.
اختلاف نظر در نهادهای نظامی و رسانهای آمریکا و تنهایی ترامپ
وی افزود: کمبود یا اختلاف نظری بین نهادهای تولیدکننده فرآوردههای رسانهای در آمریکا یا افسران جنگهای روانی وجود دارد. مثل رئیس ستاد مشترک که برکنار شد. ممکن است یک اختلاف نظری اینگونه شکل گرفته باشد. بنابراین برنامه آنها یا وظایفشان را ترامپ بر دوش گرفته و در حال اعمال جنگهای روانی علیه حریف است. از آنجا که در این زمینهها مهارت لازم را ندارد، دچار تناقضهایی شده است. ویژگیهای ذاتیاش هم آمیخته میشود با این جنگ روانیاش مثل خودشیفتگیهایی که همه میدانند و دیگر تعادل که ندارد.
تعادل روانی در ایران در مقابل فضای پرتناقض آمریکا/تاریخ به شگفتیها توجه خواهد کرد
عضو شورای اطلاعرسانی دولت با مقایسه فضای رسانهای دو کشور ایران و امریکا، تصریح کرد: در حالی که در ایران تعادل روانی و تعادل گفتمانی و بیانیههای سیاسی دیده میشود، در ایالات متحده فضای پرتناقض و یکسویه حاکم است و مسئولان نهادهای نظامی سکوت کردهاند. فقط ترامپ و گاهی مثلاً وزیر جنگ صحبت میکنند، آن هم بحثهایی که خودش سوالبرانگیز و ابهامآفرین میشود. در نتیجه من معتقدم این بخشی از شگفتیهای این جنگ خواهد بود که تاریخ به آن توجه خواهد کرد.
شمسالواعظین با اشاره به تحلیلهای کارشناسان آمریکایی گفت: حتی تحلیلگران آمریکایی باور دارند آمریکاییها در مورد دو چیز دچار اشتباه شدند: یکی مبالغه در مورد قدرت خود بود و یکی هم دستکم گرفتن حریف. در هر دو دچار اشتباه شدند. اما حالا خودشان کوچک شده و حریف بزرگ. دچار یک پارادوکسی بین این دو مقوله شدهاند.
دستاوردهای عبرتآموز این جنگ
وی با اشاره به تهدیدهای اخیر ترامپ تأکید کرد: تهدیدهایی که در ارتباط با حمله به زیرساختهای غیرنظامی، پلها و منابع تولید انرژی کردند، به معنای واقعی کلمه دعوت به ارتکاب جنایت جنگی است. و مسئلهای ایجاد میکند که در جنگهای آینده، معیاری برای انضباط نیروهای مسلح کشورها حاکم نباشد. در نتیجه یک بههمریختگی جهانی شکل میگیرد که تا نهادهای بینالمللی نظیر شورای امنیت امتداد پیدا خواهد کرد. یعنی اینکه نیروهای بینالمللی بدون ترس و وحشت از نوع واکنش شورای امنیت، اقدام به ارتکاب جنایات جنگی، تجاوز به سایر کشورها، اشغال سرزمینها، نسلکشیها و کاری که اسرائیل انجام میدهد، بکنند. این یکی از دستاوردهای عبرتآموز این جنگ است.
سردرگمی لایه رسانهای و تبلیغاتی آمریکا در جنگ ۴۰ روزه
شمسالواعظین در پاسخ به پرسشی درباره کارکرد لایه رسانهای قدرت آمریکا گفت: چیزی به نام تولید محتوای فاخر در امریکا وجود نداشته و با نوعی سردرگمی مواجه بودهاند. چرا که اینها فقط برای چهار روز جنگ با ایران برنامهریزی کرده بودند. و چون جنگ ۴۰ روزه شده، دچار سردرگمی، نادانکاری و تکرار حرفهای عجیب و غریب یک شخص به نام ترامپ شدند. گویی تقریباً همه بازیگران از صحنه خارج و منتظرند ببینند او چه میگوید. یعنی نهادهای مسئول و مرتبط، در حوزه تولید رسانه ساکتاند. این چیز عجیبی در آمریکا است. ایالات متحده آمریکا برای سالها باید پاسخگوی کاری باشد که در ایران انجام داد.
ایران با امتیازهای نقطهبهنقطه پیروز میشود
شمسالواعظین در پایان درباره آینده این جنگ و خروجی آن گفت: ایران موفقیتهای زیادی به دست آورده و یکی از موفقیتهایش که قابل پیشبینی توسط دشمن نبود، نوع واکنش ایران در روز دوم و سوم جنگ بود. برخلاف توقع ایالات متحده آمریکا و اسرائیل، ایران دامنه جنگ را به لحاظ افقی گسترش داد که بسیار مهم است.
وی با تمثیلی از ورزش کُشتی افزود: ما در کُشتی اصطلاحی داریم که میگوییم حریف را ضربه فنی کن یا اینکه امتیازهای نقطهبهنقطه به دست بیاور و با جمع آنها بازی را ببر. ایران در این جنگ با جمعآوری امتیازهای نقطهبهنقطه و تبدیل آن به یک رهاورد راهبردی و استراتژیک، این وضعیت را اداره کرد. این یعنی اگر جنگ تمام بشود، با وضعیت فعلی، ایران برنده این جنگ خواهد بود.
شمسالواعظین در ادامه تأکید کرد: چرا این را میگویم؟ برای اینکه میگویم ایران امتیازهای نقطهبهنقطه را زیاد به دست آورد و مهمترین آن، تسلط و حاکمیت مطلق بر تنگه هرمز بود که سالها جزو آرزوی ایرانیان بود، چون بخش زیادی از آن مربوط به آبهای سرزمینی ایران است. امتیازهای دیگر را هم من نمیخواهم اشاره کنم، ولی همه مردم میدانند ایران امتیازهای نقطهبهنقطه زیادی در این جنگ به دست آورد.
وی در پیشبینی نهایی خود گفت: تبدیل این امتیازها به یک راهبرد ژئوپلیتیک، ایران را به عنوان قدرت اول غرب آسیا تبدیل خواهد کرد. این موضوع آرزومندانه نیست. این واقعیتی است که رخ خواهد داد. اگر با این روند اوضاع پیش برود، بدون هیچ تردیدی ایران قدرت اول غرب آسیا خواهد بود و به عنوان بازیگر مهم بازار انرژی از یک سو و بازیگر مهمی در صحنه ژئوپلیتیک جهان ظهور خواهد کرد.
توصیه به رسانههای داخلی/ مطابق استانداردها اما کافی نیست
شمسالواعظین در پاسخ به پرسشی درباره عملکرد رسانههای داخلی و چگونگی پرداخت همزمان به مسائل مردم و انعکاس مظلومیت آنان در سطح بینالملل اظهار کرد: رسانهها مطابق استانداردها عمل میکنند اما هنوز تلاشهایشان با حجم واقعه متناسب نیست. البته نسبت به جنگ ۱۲ روزه، بهتر عمل کردهاند؛ هم رسانهها و هم رسانه ملی که در جنگ ۱۲روزه ضعیف بود ولی الان بهتر دارد عمل میکند.
وی افزود: هنوز به لحاظ دروازهبانی خبر، به لحاظ توسعه دامنه خبرهای مربوط به جنگ، کمبودهای قابل توجهی داریم و مردم سراغ منابع دیگری هم میروند. در حالی که مخاطب برای دیدن خبر، وقتی پیچ تلویزیون را باز میکند باید بلافاصله خبر را دریافت کند.
شمسالواعظین با بیانی صریح گفت: ما باید در ساعات مهم روز به تولید و انتشار خبرهایی بپردازیم که در لابلای رفتار مردم تولید و دیده میشود. در این زمینه عقبیم. در حال حاضر برخی سایتهای خبری پنجنفره با صداوسیمای ۴۸ هزار نفره رقابت میکنند؛ بدون هیچ مبالغهای میگویم.
وی در پایان تأکید کرد: غلبه مقوله جنگهای میهنی، باعث میشود درخصوص ایرادها و گلهگذاریها، سکوت کنم. ولی به لحاظ حرفهای مشکلات زیادی خواهیم داریم که بعد از جنگ باید به آن پرداخت.
انتهای پیام
* این گفتوگو قبل از اعلام آتشبس دوهفتهای انجام شده است.