شفقنا رسانه- در دنیای امروز، شاهد تحولات و چالشهای نوینی هستیم که شکل و شمایل جنگهای سنتی را تغییر داده است. ما در دورهای قرار گرفتهایم که جنگها دیگر تنها به نبردهای فیزیکی محدود نمیشوند و جنبه های چند وجهی و ترکیبی پیدا کرده اند که یکی از تاثیرگذارترین آن ها جنگ های شناختی و روانی است. در این میان نقش مخرب اخبار جنگ شناختی بر کودکان و نوجوانان، به عنوان یکی از دغدغههای مهم متخصصان سواد رسانهای، قلمداد میشود. معصومه نصیری، کارشناس حوزه سواد رسانه ای می گوید: شاید اخبار جنگ برای کودکان به اندازه حوزه موسیقی، فیلم و انیمیشن ها مسئله نباشد. به عبارتی بیشترین تاثیر مخرب در حوزه فیلم، انیمیشن، موسیقی و بازی ها اتفاق می افتد. لذا به عقیده من باید در کاراکترهای انیمیشن ها، مفاهیمی که منتقل می کنند، ادبیات درون موسیقی ها، ژانرها و قالب های مختلف موسیقی تدبیر کنیم.
گفتگوی شفقنا رسانه با معصومه نصیری، کارشناس حوزه سواد رسانه ای را در ادامه بخوانید…
چه روشهایی برای آموزش کودکان و نوجوانان درباره تفاوت بین اخبار واقعی و اخبار جنگ شناختی وجود دارد؟
وقتی از آموزش کودک و نوجوان صحبت می کنیم، در درجه اول از آموزش مهارت های تفکری و تفکر انتقادی صحبت می کنیم و پایه هر دو ذهنی است که منفعل نیست. بلکه ذهنیست که فعال شده و تربیت شده تا فعالانه اقدام کند، فعالانه مواجهه پیدا کند و فعالانه بپذیرد یا رد کند. سن آموزش این فرایند در کشورهای مختلف دنیا از پیش دبستانی است و اینگونه نیست که بگذارند تا به دوره نوجوانی برسند و بعد این مهارت را به نوجوان یاد دهند.
وقتی مهارت تفکری، انواع تفکرها و هوش های مختلف را در کودک از زمان کودکی فعال می کنیم و آن ها را به او آموزش می دهیم- به ویژه تفکر انتقادی بدین معنی که کودک باید سوال های مختلفی بپرسد و جواب های درستی را در مواجهه با هرآنچه در مقابلش قرار دارد بخصوص محتوای رسانه ای دریافت کند-، در زمان نوجوانی و جوانی می داند که در مواجهه با اخبار باید فکر کند و سوال بپرسد که چرا این خبر منتشر شده است، بازیگران این نقش چه کسانی هستند، نقش من چیست، چه کسانی از آن نفع می برند، چرا الان این محتوا پخش و منتشر می شود، چرا این محتوا توسط این شخص به آن پرداخته می شود و… .
در اینجاست که ما خیالمان در نوجوانی راحت می شود و مهارت های فکر کردن، سوال کردن، فعال بودن در فضای مواجهه با تمام اخبار و محتواها برای کودک مشخص شده است. سناریوهای جنگ شناختی معمولا به گونه ای هستند که خزنده تر و پنهان تر اتفاق می افتند و خیلی تشخیص و مواجهه با آن ها کار راحتی نیست، بخصوص اگر مهارت های ذکر شده را کودک و نوجوان کسب نکرده باشد.
سناریوهای شناختی برای کودک و نوجوان بیشتر به سمت استحاله معنا و ارزش در ذهن مخاطب کودک و نوجوان حرکت می کند. به عنوان نمونه خلق قهرمان های خیالی، خلق ارزش های خلاف ارزش های بنیادین حتی گاهی انسانی، تغییر نظام مطلوبیت و خلق مطلوبیت جدید برای کودک ما یعنی عنصر هوش، ادب و … در جنگ های شناختی و سناریوهایش به گونه ای پلکانی جلو می رود که اتفاقاً ممکن است به ضد خود تبدیل شود به گونه ای که به کودک و نوجوان القا کند مطلوبیتش در این نیست و هرچقدر جسورتر و منفعت طلب تر باشد بهتر می تواند، زندگی کند. لذا به نظر می رسد که همان تفکرها و مهارت های تفکری و تبدیل شدن کودک و نوجوان از مخاطب منفعل به فعال و هوشمند در برابر محتواها یکی از مهمترین راه هاست.
چگونه میتوان به خانوادهها و مربیان آموزش داد تا در مقابل انتشار اخبار منفی و جنگ شناختی، کودکان و نوجوانان را حمایت کنند؟
براساس تجربه تدریس در کلاس های مختلفی که هم کودک در آن بوده است و هم کلاس های جداگانه ای که خانواده و مربیان آموزش بودند، باید بگویم که ما هرگونه سویه ایدئولوژیک، شعاری و دستوری در مواجهه با انتقال این مفاهیم به کودک و نوجوان داشته باشیم، قاعدتا در برابر آن ایستادگی خواهند کرد ولو اینکه بدانند صحبت ما درست است.
لذا نکته اصلی اینجاست که ما به عنوان والد و مربی باید مبتنی بر مهارت های نرم مثل قصه گویی، کتاب خواندن، تحلیل فیلم، بازی آموزی و … بتوانیم این مفاهیم را به کودک و نوجوان یاد دهیم. خانواده خط مقدم این آموزش است چراکه خانواده می تواند ذائقه مصرف کودک را تنظیم کند و حتی شکل دهد.
به نظر می رسد که باید در این فضا، به دور از شعار زدگی جلو برویم و سعی کنیم واقعی، قابل فهم و اقناعی موضوع را به کودک و نوجوانان منتقل کنیم.
چه نقشهایی میتوانند رسانههای آموزشی و فضای مجازی در کاهش تأثیرات منفی اخبار جنگ شناختی بر نسل نوجوان ایفا کنند؟
فضای رسانه های آموزشی و فضای مجازی، آگاه سازی و اطلاع رسانی هم است . علاوه بر آن این فضا بازوی جنگ های شناختی، فریب ذهنی و استحاله معنایی در ذهن مخاطب هم هستند. با این حال اینکه ما چه سویه مشخصی را برای استفاده درنظر می گیریم نکته مهمی است. به عبارتی ما چگونه استفاده می کنیم و در این فضا چه میزان تحت تاثیر، بدون نگاه فعالانه قرار داریم. اگر از این فضا درست استفاده کنیم، فضای آموزش، اطلاع رسانی، آگاه سازی و حتی سرگرمی برای فهم مسائل مختلفی مثل جنگ های شناختی، جنگ روانی، جنگ رسانه ای و جنگ روایت ها و … است.
اگر با سویه منفی استفاده کنیم که متاسفانه این وجه آن غالب تر است، ممکن است که تلفاتی نرم، غیرقابل شمارش و حتی غیرقابل تشخیص باشد.
بهترین راهکارها برای ایجاد مقاومت روانی در کودکان و نوجوانان در مقابل اخبار مخرب و جنگ شناختی چیست؟
شاید اخبار جنگ برای کودکان به اندازه حوزه موسیقی، فیلم و انیمیشن ها مسئله نباشد. به عبارتی بیشترین تاثیر مخرب در حوزه فیلم، انیمیشن، موسیقی و بازی ها اتفاق می افتد. لذا به عقیده من باید در کاراکترهای انیمیشن ها، مفاهیمی که منتقل می کنند، ادبیات درون موسیقی ها، ژانرها و قالب های مختلف موسیقی تدبیر کنیم.
یکی از راهکارها این است که بتوانیم مابه ازای جذابیت های تولیدی موجود محتواهای دقیق تولید کنیم. در عین حال باید آموزشی دارای مولفه های غیرایدئولوژیک، غیرشعاری و با ادبیات اقناعی، علمی و تطبیقی با آنچه در خارج اتفاق می افتد، دهیم.
چه برنامهها و سیاستهای آموزشی در مدارس میتوانند به افزایش سواد رسانهای و مقابله با اثرات جنگ شناختی کمک کنند؟
در حال حاضر سیاست آموزشی در مدارس برای افزایش سواد رسانه ای به معنی دقیق وجود ندارد. این کتاب و درس در پایه ای ارائه می شود که کودکان تقریباً رسانه خود و مدل کنش رسانه ای خود را انتخاب کرده اند و خیلی جاها اصلا آموزش داده نمی شود. درحالی که همه دانش آموزان کشور به شیوه های مختلف از رسانه استفاده می کنند. اما در رابطه با اینکه بهترین برنامه چیست، باید گفت، برنامه مستمر غیر قابل انقطاع و تعویض با سایر دروس به عنوان یک درس جدی است.
امروز بحث سواد دیگر سواد خواندن و نوشتن نیست، بلکه امروز در دنیا بحث سوادهای مبتنی بر مهارت اهمیت یافته اند و اصلاً آن ها سواد محسوب می شوند. مثل؛ سواد عاطفی، سواد رسانه ای، سواد هوش مصنوعی، سواد ارتباطی و… که در کنار دانش، مهارت هم در آن مطرح است.
لذا سواد رسانه ای را باید مبتنی بر جنسیت، پایه تحصیلی و به صورت سه ضلعی دانش آموز، خانواده و مربیان و کادر آموزشی درنظر گرفت و به صورت همزمان متناسب با وضعیت فرهنگی، دسترسی ها و مدل های استفاده کودکان در آموزش و پرورش مورد توجه قرار گیرد. هرکدام از این موارد شرایط خاص خود را دارند و این آموزش ها نباید عقب تر از آنچه باشد که کودک و خانواده هایشان به لحاظ رسانه ای زیست می کنند.