شفقنارسانه- یک کارشناس سواد رسانه ای می گوید: رسانه میتواند با الگوبرداری از دانش و تجربه زیسته ملی و فراملی در پیشگیری از انتشار اخبار جعلی در ایام انتخابات یاریگر شود. از جمله؛ فراهم کردن امکان آموزش فنها و روشهای مبارزه با اطلاعات نادرست و اخبار جعلی به نیروهای اتاق خبر، مسئولیتپذیری و تعهد در قبال عدم بازنشر اطلاعات نادرست و اخبار جعلی، شناخت دقیق از مخاطبان شبکهای و… .
سید غلامرضا فلسفی،کارشناس سواد رسانهای و سواد خبری با اشاره به تاثیر اخبار جعلی بر فرایند انتخابات به شفقنارسانه می گوید: اطلاعات نادرست و اخبار جعلی به طور قطع تاثیراتی تعیین کننده بر فرایند انتخابات دارد. تبهکارانی که به تولید و همرسانی اطلاعات نادرست و اخبار جعلی مبادرت می ورزند این جرم را جهت ایجاد سردرگمی، یأس، بی اعتمادی و حتی بی تفاوتی در رای دهندگان مرتکب می شوند.
او ادامه می دهد: از جمله تاثیرات اطلاعات نادرست و اخبار جعلی بر فرایند انتخابات می توان به وارد کردن صدمه به زیست بوم رسانه ای و مختلکردن گردش صحیح اطلاعات و حق دسترسی به اطلاعات، گمراهسازی افکارعمومی در مسیر تحقق اهداف و تأمین منافع برخی افراد حقیقی و حقوقی، احزاب، صاحبان قدرت و…، تهدید امنیت داخلی و بین المللی، آثار و عواقب سوء اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و…، هتک آبرو و حیثت افراد و مسئولان و نامزدهای انتخاباتی (با روش های مختلف، القائات و…)، پراکندن حس خشونت در جامعه، ناکارآمد جلوه دادن نظام مستقر سیاسی، صدمه به اقشار مختلف جامعه و… اشاره کرد. دوره چهاردهم انتخابات ریاست جمهوری هم از این قاعده مستثنی نبوده و نیست چنان که شاهدیم میزان تخریب برخی کاندیداها به واسطه اطلاعات نادرست و اخبار جعلی توسط رقبا، ربات ها و کاربران معاند به مراتب بیش از تبیین برنامه هایشان توسط ستادها و هوادارانشان انجام شد و می شود. از بارزترین مصادیق جعلیات در این دوره از انتخابات می توان به جعل تصویر رأی رهبر انقلاب اسلامی توسط ستاد یکی از کاندیداها و صدور بیانیه جعلی منتسب به یکی از اعضای بلندپایه بیت رهبر انقلاب در حمایت از کاندیدایی دیگر اشاره کرد.
با این اوصاف چه نشانهها و روشهایی برای شناسایی اخبار جعلی در انتخابات وجود دارد؟ این کارشناس سواد رسانه ای پاسخ می دهد: چنان که در کتاب «علیه اخبار جعلی» آوردهام صواب آن است در مقام کنشگرانی که با حضور در پای صندوق های رای حق داریم سرنوشتمان را تعیین کنیم؛ به هنگام مواجهشدن با اخبار انتخاباتی ابتدا در پی یافتن پاسخ سه پرسش زیر برآییم: چه کسی/کسانی در پس این اطلاعات و اخبار قرار دارند؟ شواهد از چه حکایت میکنند؟ منابع دیگر دراینباره چه میگویند؟
او توضیح می دهد: برای پاسخ به پرسش نخست، از روش «خواندن جانبی» استفاده کنیم یعنی از صفحه وب یا حساب رسانه اجتماعی که خبر را در آن دنبال میکنیم، خارج شویم و پس از گشودن چند برگه جدید در مرورگر با استفاده از یک سری کلمات کلیدی، اطلاعاتی فزونتر درباره کاربر یا رسانه خبری ارسال کننده محتوا بیابیم. در این ایام کثیری از کاربران در رسانههای اجتماعی بهواسطه دریافت چند تایید یا نظر مثبت، خود را صاحب نظر در حوزه علوم سیاسیِ معرفی می کنند لذا جهت تمییز این افراد پر قیلوقال از کارشناسان خبره، شایسته است که نام افراد، نهادی که خود را بدان منتسب میدانند، محل تحصیلشان و نام کاربری آنها را در موتورهای جستوجو همچنین سایتهای شبکه اجتماعی بهسرعت مورد بررسی قرار دهیم تا نسبت به میزان تخصصشان آگاه شویم. در جستوجوهایمان از روش «خویشتنداری در کلیک» بهره ببریم یعنی روی نخستین نتیجه یافت شده کلیک نکنیم بلکه پیوندی از یک منبع شناختهشده یا خروجی وبگاههای راستی آزما مانند فکت یار و فکت نامه را دنبال کنیم.
او بهترین ابزارِ در اختیار جهت مقابله با محتواهای جعلی تصویری را جستوجوی معکوس می داند و می گوید: برای جستوجوی معکوس ابتدا عکس مدنظر را بارگیری (دانلود) میکنیم یا یک نماگرفت (اسکرینشات) از بخشی قابلتوجه از فیلم مدنظر تهیهکرده، سپس آن را در Google Images، Google Lens ، TinEye یا Izitru قرار میدهیم تا منبع اصلی تصویر را پیدا کنیم آنگاه محتوا را به لحاظ صحت آن بسنجیم.
فلسفی می گوید: با این که تاکنون خبری درباره عکس یا فیلمی حائز اهمیت که توسط هوش مصنوعی ناظر به انتخابات چهاردهمین دوره ریاست جمهوری ساختهشده باشد، منتشرنشده، بسیار مهم است که با محتواهای بصریِ دریافتیِ مربوط به انتخابات با فرض ساختهشدن توسط هوش مصنوعی محتاطانه برخورد کنیم و ضمن بررسی علائم، نشانهها و پس زمینه تصاویر، توجه به خصیصههای نامتعارف و غیرعادی، دقت در ابعاد و تناسباندام، تعداد انگشتان دست و دیگر تناقضات به مدد چشم غیرمسلح، همزمان نسبت به بهرهمندی از ابزار شناسایی محتواهای تصویری تولیدشده بهوسیله هوش مصنوعی مانند Deepware، Sensity و Hive همت بگماریم. در مجموع پایبندی مطفتنانه به سه اصل اساسی درنگ، تأمل و درستیسنجی پیش از همرسانی اطلاعات و اخبار اصولی خدشهناپذیرند که با زیستبوم خبریِ مرتبط با چهاردهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری در تلائم است.
با ان اوصاف چگونه میتوان سواد رسانه را در جامعه بهبود بخشید تا افراد بتوانند اخبار جعلی را تشخیص دهند؟ فلسفی می گوید: تولید و همرسانی اخبار جعلی از گذشتههای دور وجود داشته اما اینترنت و رسانههایی که بر بستر اینترنت متولدشده و رشد یافتهاند؛ فرصت تولید و انتشار این اطلاعات و اخبار را دوچندان کردهاند. در این میان عدهای که معتقدند اینترنت و رسانههای اجتماعی به افزایش مشارکت مدنی در جوامع منجر میشود، در پی آناند که ابعاد منفی اخبار جعلی را به موضوعاتی چون کلاهبرداریهای اینترنتی کاهش دهند؛ درحالیکه دیگرانی هستند که در نقش سازنده اینترنت و رسانههای اجتماعی در توسعه جامعه مدنی تردیدهایی جدی داشته و نقش این ابزار را در هر چه غبارآلود شدن سپهر رسانهای جهان مؤثر میدانند؛ چراکه امروزه مفهوم آزادی بیان در رسانههای اجتماعی به پوششی برای بسیاری از هنجارشکنیها از سوی تبهکاران اینترنتی، نژادپرستها، تروریستها و غیره تبدیلشده است.
او ادامه می دهد: درمجموع به نظر میرسد جهت مقابله با سیل بنیانکن اطلاعات نادرست و اخبار جعلی دولتها و شهروندان هرکدام باید در جاده وظایف خود گامهایی جدی بردارند که با توجه به شرایط حاکم بر فضای رسانهای، هر اقدام کوچک چه از سوی فرد و چه دولت در مسیر تصفیه اطلاعات و اخبار و نزدیک نمودن آنان به صحت و واقعیت را باید به فال نیک گرفت؛ بهطور مثال دولت میتواند با وضع قوانین و مقررات، تارنماهای خبری و رسانههای اجتماعی را نسبت به دریافت نشانها و برچسبهای هوشمند که نمایانگر مشخصات مالک، موضوع، محتوا و رده سنی مخاطب محتوای تارنما و رسانههای اجتماعی است، ملزم کند؛ فهرستی از تارنماهای خبری و رسانههای اجتماعی غیرقابلاعتماد را منتشر کند، به تولیدکنندگان و منتشرکنندگان اطلاعات نادرست و اخبار جعلی نسبت به تشدید عواقب عملکردشان هشدار داده و از ارائهدهندگان خدمات اینترنتی در مسیر مقابله با تبهکاران و اوباش دیجیتالی بهطورجدی حمایت کرده و از منظر تجاری نیز با تنظیم مقرراتی کارآمد از شرکتهای نوآفرین (استارت آپ) که در این حوزه فعالیت میکنند پشتیبانی کرده جهت از بین بردن انحصار شرکتهایی که اطلاعات و دادهها را در اختیار دارند گامهای عملی بردارد.
او می گوید: به طور مثال بخشی از ابتکارات دولت فنلاند در بهبود سواد رسانه ای جهت تشخیص اخبار جعلی توسط کاربرشهروندان به برگزاری دورههای آموزشی برای دانش آموزان و دانش جویان، روزنامهنگاران و سیاستمداران از سال ۲۰۱۴ میلادی برمیگردد. در آلبانی که سال ۲۰۱۸ میلادی جزو کشورهای در حال پیشرفت در زمینه سواد رسانهای شناخته شده است، معلمان و مربیان ضمن آگاهی بخشی پیرامون اهمیت و ضرورت سواد رسانهای، برای ادغام آن در برنامه درسیِ موجودِ کلاسهای ۱۲ پایه تحصیلی مدارس و ایجاد واحد درسی مستقل در دانشگاهها تلاش میکنند. مجلس بریتانیا نیز در سال ۲۰۱۹ میلادی دولت این کشور را ملزم کرد که برای مبارزه با اطلاعات نادرست و اخبار جعلی بهموازات انجام اموری چون ساماندهی تبلیغات در فضای مجازی، سواد دیجیتالی را در مدارس آموزش دهد.
او با اشاره به راههای مقابله با اخبار جعلی در ایام انتخابات می گوید: به روزرسانی قوانین مربوط به برگزاری انتخابات، تبلیغات سیاسی، جرائم رایانه ای و مصادیق مربوطه و تدوین چارچوبها و کدهای اخلاقی کارآمد برای هوش مصنوعی، ارائه راهکارهای مقابله با اخبار جعلی و جعل سطحی و عمیق و…، میتوانست در کیفیت فضای برگزاری انتخابات موثر واقع شود.
او در ادامه به مرور برخی از تجربه های جهانی برای مقابله با اخبار جعلی می پردازد و می گوید: به طور مثال وبگاه خبری رویترز طی گزارشی در ۱۶ فوریه سال میلادی جاری اعلام کرد که گروهی متشکل از ۲۰ شرکت فناوری قصد دارند در زمینه جلوگیری از تداخل محتوای جعلی مبتنی بر هوش مصنوعی در انتخابات کشورهای مختلف جهان با یکدیگر همکاری کنند. این توافق شامل تعهداتی برای همکاری در توسعه ابزارهای شناسایی عکس ها، فیلم ها و صداهایی است که هوش مصنوعی آنها را تولید میکند. از سوی دیگر این توافق در پی ایجاد کمپینهای آگاهی عمومی برای آموزش تشخیص محتوای فریبنده به رأیدهندگان است.
فلسفی ادامه می دهد: بسیاری از شرکتهای سازنده و عرضه کننده سرویسهای هوش مصنوعی نیز به طور مستقل تدابیری را برای مقابله با پدیده تأثیرگذاری بر انتخابات اتخاذ کردهاند. شرکت گوگل در ماه مارس سال میلادی جاری اعلام کرد که محدودیتهایی را در پاسخهای چتبات «Gemini» به سوالات مربوط به انتخابات در اقصی نقاط جهان اعمال میکند. این شرکت پیشتر و در ماه دسامبر سال گذشته محدودیتهایی را در داخل ایالات متحده وضع و از اجرای این محدودیتها تا پیش از انتخابات این کشور خبر داده بود. به طبع چه دولت به مسئولیتهای خود در این خصوص عمل کند و چه عمل نکند، فرد نباید مسئولیتهای فردی و اجتماعی خود را در این رابطه نادیده بگیرد. توانایی یافتن واقعیت و تفکیک آن از جعلیات است که از افراد عادی، شهروند قرن بیست و یکمی میسازد.
این کارشناس سواد رسانه ای تاکید می کند: فردی که تحقیق و پرسوجو میکند کاربرشهروندی است که هم از جایگاه مصرفکننده، هم تولیدکننده و هم همرسان کننده آگاهانه با اطلاعات و اخبار مواجه میشود. متأسفانه امروزه ما به سبب زمان زیاد حضور در فضای سایبری و دسترسی آسان به اطلاعات و اخبار بیشمار، احساس دانا بودن و متفاوت بودن میکنیم. این احساس کاذب ما را نسبت بهدرستی اخبار و اطلاعات بیتفاوت و در مارپیچ بازنشر گرفتار کرده است. ازآنجاکه در عصر حاضر تکتک ما ناشر (به معنی آنکه هرکسی میتواند مطلبی را تولید و منتشر کند) محسوب میشویم؛ باید مسئولیت اطلاعات و اخباری را که تولید یا همرسان میکنیم به عهده بگیریم. گام اول در این مسئولیتپذیری اصلاحاتی هرچند جزئی است که در شیوه کارمان در فضای سایبری و مواجهشدن با اطلاعات و اخبار ایجاد می کنیم .
با این اوصاف چه نقشی برای رسانههای رسمی و رسانههای اجتماعی در پیشگیری از انتشار اخبار جعلی وجود دارد؟ فلسفی پاسخ می دهد: رسانه میتواند با الگوبرداری از دانش و تجربه زیسته ملی و فراملی در این امر یاریگر شود. از جمله؛ فراهم کردن امکان آموزش فنها و روشهای مبارزه با اطلاعات نادرست و اخبار جعلی به نیروهای اتاق خبر، مسئولیتپذیری و تعهد در قبال عدم بازنشر اطلاعات نادرست و اخبار جعلی، شناخت دقیق از مخاطبان شبکهای، شرح و بسط موضوعات خبری با آگاهی از اهمیت بیشازپیش تیترهای اصلی و فرعی جهت عدم گرفتار کردن رای دهندگان در تله کلیک، تأکید بر تهیه هر چه بیشتر گزارشهای دقیق جهت جلوگیری از مشروعیتیابیِ اطلاعات نادرست و اخبار جعلی. متاسفانه بارها دیده شده که رسانه های جریان اصلی داخلی نه تنها در این زمینه گام عملی بر نمی دارند بلکه خود به تولیدکننده و همرسان کننده اطلاعات نادرست عمدی و اخبار جعلی بدل می شوند که از نمونه های متاخر می توان به شیوه انعکاس اخبار مربوط به سانحه سقوط بالگرد رئیس جمهوری «شهید» و دیگر «شهدای» خدمت در ساعات اولیه این حادثه تاسف بار اشاره کرد.
او ادامه می دهد: در مجموع ورود رسانه ها به عرصه انتخابات نیازمند الزاماتی است که برخی از آن ها عبارت اند از: بهره مندی مدیران رسانه، خبرنگاران و فعالان رسانه مربوطه از انواع سوادهای سیاسی، تبلیغی، رسانه ای، خبری، بصری، تحلیلی و… ، برنامه ریزی راهبردی برای فعالیت رسانه ای در ایام انتخابات با درک همه حساسیت های خبری، محتوایی، تصویری، سوژه و… ، تشکیل میز اخبار جعلی برای بررسی و تأیید و سپس انتشار آن ها به ویژه موارد حساس و مهم برای جلوگیری از انتشار اخبار جعلی، ایجاد اتحادهایی با رسانه ها، مراکز علمی، مطالعاتی، تحلیلی و… برای تشکیل میز اخبار جعلی مشترک، ارائه فراخوان برای جلب مشارکت های مردمی با هدف شناسایی اخبار، تصاویر و محتواهای جعلی، اختصاصی سرویس و بخشی در صفحه تارنما یا نشریه مربوطه به منظور معرفی اخبار جعلی و اطلاعات نادرست و تلاش برای توضیح و آگاهی رسانی، تعامل موثر با روابط عمومی سازمان های مرتبط، تدوین منشور اخلاقی و دستورالعمل حضور در رسانه های اجتماعی، تعامل موثر با نامزدهای انتخاباتی، ایجاد اتحادهایی با رسانه های اجتماعی داخلی، ایجاد واحد رصد و تحلیل با هدف ارائه تحلیل های مفید و موثر و پیش بینی های لازم، تلاش برای کمک به افزایش سوادها و مهارت های کاربرشهروندان، تهیه محتواهایی همچون اطلاع نگاشت برای اشاره به اخبار جعلی، اطلاعات نادرست و…
