شفقنارسانه_ همایش «اعتراضات، رسانه و فرهنگ» با همکاری انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات و خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزارشد. در یکی از پنل های این همایش با عنوان «مرجعیت رسانه ای » با حضور دکتر جواد دلیری، دکتر نفیسه زارع کهن و دکتر سعید ارکان زاده به دلایل کمرنگ شدن مرجعیت خبری در رسانه های جریان اصلی و وضعیت نظام رسانه ای و سیاست گذاری رسانه ای پرداختند.
به گزارش شفقنا، دلیری با اشاره به اینکه چرا روزنامه نگاری حرفه ای در ایران شکل نگرفته، توضیح داد: آفتی که روزنامه نگاری حرفه ای در تمام این سال ها با آن روبرو بوده، دوره هایی بوده که روزنامه نگار به عنوان فعال سیاسی مطرح شده و اهداف و بارِ احزاب سیاسی را بر دوش داشته است. این محدودیت ها باعث بحران و مشکل برای روزنامه نگاری شده است. یا در دیگر محدودیت های اجتماعی، باز هم روزنامه نگاران با موانع زیادی روبرو بودند، مثلا درباره گزارش هایی در خصوص زنان خیابانی، فقر، فساد، حاشیه نشینی، آسیب های اجتماعی همه این ها روزنامه نگاری را با مشکل روبرو کرده است. یا در دوران هایی ما نمی توانستیم درباره آسیب و مشکلات اقتصادی زیاد بنویسیم.
او ادامه داد: در دورههایی بحث های تعهد و تخصص در تاریخ رسانه های ایران مطرح شد. مثلا در اوایل انقلاب یکسری از افراد به خاطر اینکه برخی رسانه ها می گفتند تعهد ندارند، کنار گذاشته شدند و خط خوردند، در حالیکه دارای تخصص های خوبی بودند. همه اینها باعث ضعفِ رسانه ها شده بود یا در دوره هایی به خاطر حاکم شدن زیاد محدودیت ها، روزنامه نگاران مجبور به مهاجرت شدند یا شغلی به غیر از روزنامه نگاری انتخاب کردند.
این روزنامه نگار با اشاره به وجود برخی رسانه های حرفه ای در کشور گفت: مشکلات اقتصادی، مباحث آموزشی و ….باعث شد روزنامه نگاری حرفه ای و رسانه حرفه ای ما دچار تلاطم شود. این مشکلات و سوابق باعث شد تا روزنامه نگاری حرفه ای ما در کشور آنچنان در کشور شکل نگرفته باشد که به طبع آن رسانه و خبرنگار حرفه ای هم نداریم. البته این نافی این امر نیست که کار معدود رسانه هایی که کار حرفه ای انجام می دهند را نبینیم که حتی با استاندارد های روزنامه نگاری حرفه ای جهانی قابل قیاس است. اما به عنوان یک روند و فعالیت نظام مند، روزنامه نگاری حرفه ای در کشور نداشتیم.
در ادامه این همایش، زارع کهن درباره نقش فناوری ها و تاثیرات آن بر رسانه و روزنامه نگاران گفت: وقتی از فناوری در حوزه رسانه صحبت می کنیم، ناخودآگاه ذهن به سمت شبکه های اجتماعی و رسانه های نوین می رود، به همین خاطر نمی توان از تاثیرات این رسانه های نوین بر رسانه های جریان اصلی غافل شد.
او با اشاره پژوهش های صورت گرفته ایسپا درباره استفاده مردم از فضای مجازی توضیح داد: استفاده از فناوری های نوین از ۵۳درصد در سال ۱۳۹۸ به ۶۵ درصد در سال ۱۳۹۹ رسیده است و از نیم ساعت زمانی که مردم در فضای مجازی بودند به یک ساعت و ۳۰ دقیقه در سال ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ رسیده است. این میزان استفاده در واتس آپ و اینستاگرام افزایش چشمگیری داشته است.
زارع کهن ادامه داد: در سال ۱۴۰۱ دو پژوهش صورت گرفته درباره ۱۸ تا ۲۹ ساله ها و ۳۰ سال تا ۴۹ ساله ها. این پژوهش ها نشان داد که ۸۷.۷ درصدِ مردم از واتس اپ استفاده کردند و ۵۰ درصد از اینستاگرام استفاده کردند که جوان های ۳۰ بودند. اما ۳۰ سال به بالاها مصرف واتس آپ شان ۷۸ درصد و اینستاگرام ۵۳ درصد بوده که مصرف چشمگیری بوده است.
این پژوهشگر گفت: حال این مقدار مصرف رسانه های نوین را با رسانه جریان اصلی مقایسه کنید، مثلا استفاده مردم از صدا و سیما در سال ۱۳۸۳، ۷۰ درصد بوده که در سال های اخیر به ۴۵ درصد رسیده است و همین نشان دهنده تنزل رسانه های جریان اصلی است که این امر را در مطبوعات هم شاهدیم.
زارع کهن با اشاره به شاخص های مهم در مرجعیت خبری یک رسانه بیان کرد: اقتضائات که در هر جامعه وجود دارد و شرایط اجتماعی سیاسی و فرهنگی شاخص هایی است که برای مرجع شدن یک رسانه در جامعه اثر گذار است. از دیگر شاخص های تعیین کننده برای مرجعیت رسانه ای، توجه به ارزش های خبری است، یعنی اینکه یک رسانه زمانی می تواند مورد ارجاع ما قرار گیرد که، به خبر مهمی که در جامعه رخ داده، توجه بیشتری بکند و آن را نادیده نگیرد و آن را به حاشیه نبرد. دومین شاخص این است که شیوه های مورد قبول اقناع را داشته باشد. یعنی اینگونه نباشد به زور خبر را به جامعه تزریق کند. تحلیل های سوگیرانه به مخاطب دهد یا تحلیل های وارونه جلوه دهد. یا به جای گفتمان سازی به مخاطب، ایده می دهد. از دیگر شاخص ها، حس استقلال خبری در رسانه هاست که می تواند به مرجعیت رسانه ای کمک کند. یعنی بدون وابستگی به نهاد قدرتمندی خبر را منتشر کند.
او ادامه داد: به نظرم حرفه ای گرایی رسانه وقتی رخ می دهد که خبرنگار و رسانه در خطر نباشد، در این صورت قطعا مرجعیت رسانه ای به دست می آید. اعتماد سازی برای مردم از دیگر شاخص هایی است که به مرجعیت رسانه ای کمک می کند، یعنی رسانه باید بتواند اعتماد مردم را جلب کند و مخاطبان بتوانند به آن اطمینان کنند.
این دکترای ارتباطات با تاکید بر افول مرجعیت خبری رسانه های جریان اصلی توضیح داد: با توجه به آمار مراجعه مردم به رسانه های جدید، می توان به وضعیت مرجعیت رسانه ای در کشور پی برد و این به معنای این نیست که رسانه های جدید کارشان را درست و حرفه ای انجام می دهند، رسانه های نوین هم ضعف های خودش را دارد.
او ادامه داد: اما رسانه های نوین در کنار عملکرد رسانه های جریان اصلی، تکمیل کننده این بحث است که مرجعیت خبری رسانه های ما رو به افول است. بعد از جریان اعتراضات، تصورشان این بود که با فیلترینگ برخی رسانه و شبکه های اجتماعی، مرجعیت خبری به رسانه های جریان اصلی برگردد، اما این اتفاق نیافتاد که مصداق های این مساله زیاد بود.
زارع کهن بیان کرد: در حال حاضر، مرجعیت خبری رسانه ها دچار لطمه های زیادی شده و مرجعیت به سمت رسانه های نوین رفته است، سانسور های بیش از حد در انتشار اخبار، عدم شفافیت و صداقت در انتقال اخبار که در رسانه های جریان اصلی بیشتر دیده می شود و بی توجهی به رسانه های نوین، همه این عوامل به نوعی تشدید کننده افول مرجعیت خبری رسانه های جریان اصلی شده است.
به گزارش شفقنا، در ادامه این همایش، ارکان زاده با اشاره به سیاستگذاری رسانه ای در ایران گفت: بنده نظام رسانه را دارای چند بخش می دانم. مطبوعات، خبرگزاری ها، سایت های خبری، رادیو و تلویزیون و ماهواره و فضای مجازی از این بخش هاست و من این تقسیم بندی را بر اساس مصرفِ رسانه ای مخاطب در نظر گرفتم. مطبوعات ما ساختار حقوقی منسوخی دارد و تاریخ گذشته است از بحث مجوز ها گرفته تا اعطای یارانه به آنها و برخورد با مطبوعات همگی در راستای ساختار منسوخ مطبوعات است. در مجموع ما در حال حاضر مطبوعاتی داریم که ضعیف شدند، اقتصاد ضعیف شده ای دارند و به لحاظ حرفه ای گرایی نتوانستند پیشرفتی داشته باشند.
او ادامه داد: بیشتر خبرگزاری ها در ایران وابسته به ارگان دولت و حاکمیت هستند. در این رسانه ها، پروپاگاندا به شدت نهادینه شده و کار حرفه ای، در آنها دیده نمی شود. در این صورت مخاطب چه گزینه هایی دارد تا نیاز خبری اش برطرف شود؟ از طرفی دیگر ما چندین وب سایت خبری دیگر هم داریم. این وب سایت ها شاید استقلال بیشتری داشته باشند، اما مجوز گرفتن و روال کاری آنها به ارگان دولتی وابسته است. از همان بحث مجوز گرفتن ها گرفته تا دیگر دایره فعالیت شان که بر اساس قانون مطبوعات در نظر گرفته می شوند. اما وب سایت های خبری تقریبا می توانند تا حدی استقلال حرفه ای را برای خود حفظ کنند و تا حدی استقلال مالی را برای خود کسب کنند.
ارکان زاده با توضیح درباره ساختار صدا و سیما گفت: رادیو و تلویزیون ما یک سازمان انحصاری است و به لحاظ قانونی نمی تواند رقیبی داشته باشد و انواع نهادهای مهم حکمرانی در کشور از شورای نگهبان تا وزارت ارشاد و ارتباطات به ترتیب، در نداشتن رقیب برای صدا و سیما نقش داشته اند. مشکل بزرگ صدا وسیما این است که یک رسانه ایدئولوژیک است که نمونه های آن در شبکه و کانال های آن به وفور دیده می شود. صدا و سیما یک نهاد ناظر است که به عنوان یک رقیب و بازیگر و عامل اصلی ظاهر می شود .
او ادامه داد:در مقطعی با ماهواره ها برخورد سخت افزاری صورت گرفت، اما به خاطر پیشرفتِ تکنولوژی و دسترسی مردم، دیگر این رسانه رها شد، هر چند با این وجود همچنان محدودیت هایی در مصاحبه و همکاری رسانه ها و روزنامه نگاران داخل کشور با کانال های ماهواره ای وجود دارد، اما به نظر می رسد که تولیدات ماهوارهای تا حدی پاسخگوی نیاز مخاطب بوده است.
این دکترای ارتباطات توضیح داد: فضای مجازی با وجود فیلترینگ و سرعت و کیفیت آن، همچنان پاسخگوی نیاز مخاطبان جوان و تحصیلکرده است. سیاستگذاری رسانه ای و فرهنگی در کشور همچنان از بالا به پایین است و می توان برای این نوع سیاست گذاری از عنوانِ، مهندسی فرهنگی نام برد. چرا که کسانیکه عهده دار این مسئولیت هستند، تصورشان این است که می توان به راحتی مردم و مخاطب را قالب زد و با ابزار رسانه، افکار آنها را شکل داد. این سیاستگذاران فکر می کنند حقیقتی وجود دارد که کاملا برای ما روشن است و جز این حقیقتی وجود ندارد و تصورشان این است با گفتن چنین حقیقتی، تمام آنچه که باید به مردم بگویند را گفته اند. یا مواردی چون تبیین و جنگ روایت ها هم در همین نوع سیاستگذاری ها می گنجد.
به گزارش شفقنا او در پایان تصریح کرد: رسانه زمانی موثر است که مصرف شود، رسانه زمانی مصرف می شود که به نیاز مخاطب جواب دهد. بنابراین سیاستگذار فرهنگی باید نظام رسانه ای ارائه کند که نیاز مخاطب را برطرف کند. وقتی نیاز مخاطب را برطرف کند، به خوبی مصرف و استفاده می شود و در این صورت تاثیر خود را می گذارد.
به گزارش شفقنارسانه، در ادامه یکی از مهمانان برنامه تاکید کرد: من نگران تمامیت فکری ایران هستم. تمامیت ارضی یک بحث است و تمامیت فکری بحث دیگریست و باید آن را هم جدی گرفت.
ارکان زاده هم با اشاره به نگاه ساختار سیاسی به رسانه گفت: به نظر می رسد ساختار سیاسی همانطور که به طرز ایجابی، ایدئولوژیک عمل می کند به طرز سلبی هم ایدئولوژیک عمل می کند. این عملکرد و این مسئله که در هر بحرانی یک قربانی خبرنگار داریم، ترس هیستریکی به خبرنگاران و رسانه های داخلی داده است.
دلیری با تاکید بر اینکه «حصارهایی در اطراف روزنامه نگارها و روزنامه نگاری کشیده شده و باید در چارچوب آن فعالیت کنند»، گفت: البته ما رسانه و روزنامه نگار حرفه ای هم داریم که بتوانند اطلاعات و محتوا را همانند رسانه های خارج از کشور منتشر کنند. در وقایع پاییز امسال شاهد رسانه ها و روزنامه نگارانی بودیم که اطلاعات درست به مردم دادند و باعث شدند تحولاتی رخ دهد به عنوان مثال؛ برخی افراد از اعدام نجات پیدا کردند، پشت پرده تحولات روشن شد و… . آنچه اتفاق افتاده و اقای دکتر ربیعی هم به درستی اشاره کردند، ذهن مخاطب را خراب کردند که الان به رسانه های داخلی اعتماد ندارند.
این روزنامه نگار گفت: اگرچه معتقدم که رسانه و روزنامه نگار حرفه ای در جامعه ما شکل نگرفته است ولی اینگونه نیست که شاهد فعالیت حرفه ای هم نباشیم. خیلی از مطالبی که رسانه های خارج از کشور منتشر می کنند از رسانه های داخلی بدست آورده اند. ولی تفاوت در اعتماد است. به این معنی که نسبت به رسانه های داخلی این اعتماد از بین رفته و مرجعیت به خارج از کشور، فضای مجازی و رسانه های غیر رسمی منتقل شده است. عواملی مثل سیاسی، تکنولوژیکی، اقتصادی و… که دوستان اشاره کردند، سبب شده تا مرجعیت رسانه ای از کشور ما خارج شود و یک روزنامه نگار حرفه ای نداشته باشیم.
زارع کهن هم با اشاره به کاهش مرجعیت رسانه ای در رسانه های داخلی گفت: روزنامه ها و رسانه های زیادی در پوشش یک رویداد، خوب کار می کنند ولی عملکرد خوبشان به چشم نمی آید. با این حال از دیدگاه من بحث مرجعیت و مخاطب به دو دسته تقسیم می شود. بخشی از مخاطبان جوانان سنین پایین تا رنج سنی ۳۰ سال هستند که تولید کننده و مصرف کننده محتوا محسوب می شوند و قشر بعدی ۳۰ سال به بالا هستند، این قشر دوم مصرف کننده صرف و به دنبال مرجعیت رسانه ای می باشند.
او ادامه داد: ما دچار یک سیستم گوبلزی شدیم که معتقد بود یک دروغ را هرچقدر بزرگتر کنیم مردم بیشتر باور می کنند ولی این مسئله امروزه عملکرد خودش را از دست داده و چنین دیدگاهی با توجه به رسانه ها و فناوری های جدید برای مخاطب الان جوابگو نیست و چنین رویکردی علیه سیستم عمل می کند.
ارکان زاده هم در ادامه گفت: اگر نظام رسانه ای درست و حرفه ای داشتیم، ناچار بودیم که خبر را مصرف کنیم چون ما همیشه توان تولید خبر نداریم. گاهی ناچاریم خبر سخت را از رسانه ها داشته باشیم و آن را مصرف کنیم. به عنوان مثال یک رسانه حرفه ای نوشته که «به۸۰ نفر در مدارس حمله شیمیایی شده است». این ۸۰ نفر سخت خبر است و رسانه با تحقیق به آن رسیده و شما ناچارید که آن را مصرف کنید. اما در ایران رسانه نه تنها دستش از مدارس کوتاه است حتی پدر و مادر هم نمی توانند فرزندشان را از حیاط مدرسه نجات دهد.در چنین شرایطی که دست رسانه از اطلاع رسانیِ حرفه ای کوتاه است، طبیعتا نتیجه اش کوچ مرجعیت می شود.