شفقنا رسانه_«روزنامه نگاری سلامت» از مباحثی است که با شیوع کرونا و همه گیری آن در جهان، اهمیت دو چندان پیدا کرده است. اما این بخش از ارتباطات چطور می تواند به بحران موجود در جامعه کمک کند و مردم را به روش های پیشگیرانه به صورت جدی ترغیب کند؟ آزاده سالمی پژوهشگر ارتباطات سلامت و دانشجوی دکتری علوم ارتباطات معتقد است ما روزانه شاهد انتشار آمار مبتلایان و فوت شدگان ویروس کرونا هستیم. اما آنچه این داده را به اطلاعات و دانش تبدیل می کند، تحلیل و تفسیر است . موردی که جای آن در اخبار ما واقعا خالی است و همین ویژگی باعث افزایش اطلاعات صحیح در جهان می شود. البته انتشار آمار در این باره مهم است و باید اعلام شود. ولی باید آن را با تحلیل و تفسیر به دانش تبدیل کنیم و این همان کاری است که سازمان های رسانه ای با امکانات خود چون دسترسی به متخصصان آن را انجام دهند. در همین تفسیر و تحلیل ها مباحث راستی آزمایی هم مطرح می شود که باعث افزایش سواد انتقادی سلامت مردم می شود.
سالمی درباره اهمیت این حوزه از ارتباطات به شفقنا رسانه می گوید: روزنامه نگاری سلامت از مقوله های غفلت شده در رسانه های ما نیست و برخی رسانه ها کم و بیش صفحاتی از خود را به این مقوله اختصاص می دادند. مثلا روزنامه همشهری، ایران در طول هفته مطالبی درباره سلامت و تغذیه دارند. اما در حال حاضر با توجه به وضعیت همه گیری کرونا اهمیت این روزنامه نگاری دو چندان شده است. روزنامه نگاری سلامت را می توان زیر مجموعه ای از ارتباطات سلامت ببینیم. در واقع انتشار اطلاعات و اخبار مرتبط با سلامت از تعاریف روزنامه نگاری سلامت است.
راستی آزمایی؛ از مباحث مهم روزنامه نگاری سلامت است
او با اشاره به ضرورت تعامل پزشکان و کادر درمان با کارشناسان و روزنامه نگاران حوزه سلامت می گوید: ما شاهد هستیم که در حوزه سلامت، رسانه های تخصصی چون سایت وزارت بهداشت یا هلال احمر را داریم که متخصصان خودشان را در انتشار اطلاعات و اخبار دارند. از طرفی دیگر رسانه های عمومی هم صفحاتی را به مطالب حوزه سلامت اختصاص داده اند که روزنامه نگاران در این صفحات فعال هستند. اما هر دو مشکلاتی را در حوزه انتشار خبر دارند. مثلا روزنامه نگاران می دانند پیام خود را چگونه به دست مخاطب برسانند که جذابیت لازم را داشته باشد. اما چون در مسائل سلامت تخصص ندارند، احتمال درک نکردن اخبار این حوزه توسط خبرنگاران وجود دارد و امکان اشتباه در انتقال مطلب وجود دارد. به همین خاطر لازم است متخصصان سلامت دانش ارتباطات و بازاریابی پیام را فرا بگیرند وضرورت دارد تا روزنامه نگاران هم دوره های آموزشی درباره مسائل سلامت بگذرانند یا کتاب ها و مقالاتی را در این باره مطالعه کنند.
سالمی توضیح می دهد: در واقع متخصصان سلامت و روزنامه نگاران با همکاری یکدیگر می توانند ضعفها و مهارتهایی که در هر دو طرف وجود دارد را پوشش و تکمیل کنند. به این ترتیب هم اطلاعات موثق و درست ارایه می شود و هم از فنون جذاب روزنامه نگاری استفاده می شود. با توجه به حاکم شدن سرعت در کار رسانه ای ، گاه روزنامه نگار فرصت کافی برای تبدیل داده های آماری به دانش سلامت را ندارد و این امر نیاز به دانش تخصصی در حوزه سلامت است.
این پژوهشگر همکاری این دو نهاد را برای مقابله با انبوه اطلاعات نادرست که در رسانه های اجتماعی می چرخد و به دست کاربران می رسد و باعث هراس و ایجاد آسیب هایی می شود را ضرورت می داند و پیشنهاد می کند: همکاری و مشاوره متقابل بین متخصصان سلامت و روزنامه نگاران کمک می کند تا به مخاطب صفحات و سایتهایی که به عنوان مرجع اخبار ، توصیه ها و اطلاعات موثق سلامت را معرفی می کنند، در دسترس مردم قرار بگیرد، و خبرنگاران اطلاعات و توصیه های صحیح را با استفاده از فنون و جذابیت های روزنامه نگاری چینش و بسته بندی کنند. همچنین امکان غنی سازی گزارش ها و تبدیل اطلاعات خام به دانش و تحلیل و تفسیر میسر می شود و ملاحظات تولید و توزیع محتوا در رسانه های اجتماعی لحاظ می شود. از طرفی دیگر این همکاری باعث پوشش دهی و مطرح شدن نیازها و دغدغه مردم جامعه هم می شود. دغدغه هایی که ابعاد مختلف سلامت را دربرمی گیرد. مثلا اگرچه به بعد مراقبت از خود برای پیشگیری از کرونا در رسانه ها زیاد پرداخته شد، ولی به بعد روانی مساله (مثلا سوگواری، وسواس، مراقبت از سلامت روان کودکان و…) کمتر پرداخته شده است که این مسأله را روزنامه نگاران سلامت می توانند به متخصصان سلامت گوشزد کنند یا برعکس.
سالمی با تاکید بر اهمیت تعاملات بین روزنامه نگاران و کارشناسان سلامت می گوید: استفاده از امکانات تعاملی می تواند به روزنامه نگاری سلامت کمک کند تا در نقش نظارت بر محیط، به گسترش عدالت در سلامت بیانجامد و صدای مردم باشد. همچنین نیازها و دغدغه های جامعه را با متولیان درمیان بگذارد و برجسته سازی کند. چون ارتقای سلامت صرفا از طریق مراقبتهای شخصی محقق نخواهد شد و عوامل و زیرساخت های اجتماعی در آن نقش دارند. مثلا بر خلاف این تصور که کرونا بیماری همه گیری است و احتمال دارد همه اعضای جامعه را درگیر کند، ولی به دسترسی اعضای جامعه به امکانات بهداشتی، و امکان رعایت فاصله گذاری اجتماعی و … که یکسان نیست، توجه نشد. پس روزنامه نگاری سلامت در بعد نظارت بر محیط میتواند سیاستگذاری حامی سلامت را، توسعه دهد که زیرساخت های مورد نیاز برای تامین سلامت اعضای جامعه به تدریج تامین شود تا در آینده پساکرونا هم کشور از امکانات و زیرساختهای مناسبتری برای تامین سلامت جامعه برخوردار باشد.
این پژوهشگر در ادامه با اشاره به نقش روزنامه نگاری سلامت در هشدار به عموم مردم در جلوگیری از شیوع کرونا ادامه می دهد: باید بدانیم روزنامه نگاری سلامت چه نقشی در جامعه برای خود قائل است.به نظرم درباره کرونا اطلاع رسانی، نقش اساسی و مهم را دارد که تا حدی هم به این وظیفه در رسانه ها عمل شد. مسائل دیگری که روزنامه نگاران این حوزه باید به آن توجه کنند ارزش های خبری، صحت و دقت است. همچنین راستی آزمایی از دیگر مولفه های این حوزه است که روزنامه نگاران باید اطلاعات درست را از نادرست تشخیص دهند و ترس زیاد از حد در جامعه ایجاد نکنند.
سالمی بیان می کند: به نظرم درس بزرگی که کرونا داشت این بود که اصول علم پزشکی را از منظر ثابت بودن برخی مسائل زیر سوال برد و دیدیم که تا چه حد عدم قطعیت در حوزه علوم پزشکی وجود دارد و باید همیشه دیدگاه های مختلف را مطرح کرد. به همین خاطر روزنامه نگار سلامت باید به این نکته توجه کند که مسائل پزشکی همیشه ثابت نیستند و احتمال شک و عدم قطعیت وجود دارد. در واقع روزنامه نگار این حوزه باید به توازن و بیطرفی و طرح دیدگاه های مختلف با توجه به تجربه کرونا توجه کافی را داشته باشند و خود از این مسئله آگاه باشند.
این دانشجوی دکتری ارتباطات با اشاره به دیگر نقش های روزنامه نگار سلامت تشریح می کند: از دیگر نقش های مهم این حوزه، نقش مفسر و تحلیل گری است که این ویژگی در سازمان های رسانه ای نشان از مزیت این رسانه ها نسبت به رسانه های غیر رسمی است که چنین ویژگی را در انتشار اخبار ندارند.
او مثال می زند : ما روزانه شاهد انتشار آمار مبتلایان و فوت شدگان ویروس کرونا هستیم. اما آنچه این داده را به اطلاعات و دانش تبدیل می کند، تحلیل و تفسیر است . موردی که جای آن در اخبار ما واقعا خالی است و همین ویژگی باعث افزایش اطلاعات صحیح در جهان می شود. البته انتشار آمار در این باره مهم است و باید اعلام شود. ولی باید آن را با تحلیل و تفسیر به دانش تبدیل کنیم و این همان کاری است که سازمان های رسانه ای با امکانات خود چون دسترسی به متخصصان آن را انجام دهند. در همین تفسیر و تحلیل ها مباحث راستی آزمایی هم مطرح می شود که باعث افزایش سواد انتقادی سلامت مردم می شود.
به گفته سالمی آموزش مسائل بهداشتی از دیگر نقش های مهم روزنامه نگاران سلامت است که به مردم توصیه های در رابطه با مراقبت از خود و اطرافیان داشته باشند.
روزنامه نگاران به بیدار کردن وجدان جمعی کمک کنند
این پژوهشگر با اشاره به اینکه روزنامه نگاران سلامت باید یادآور این نکته به مردم باشند که به جز حفظ سلامت خود، به فکر سلامت دیگران هم باشند، می گوید: به نظرم یکی از وظایف مهم روزنامه نگاران این حوزه هشدار همین مسئله است که به مسئولیت اجتماعی مردم و روزنامه نگاران برمی گردد. دقیقا مثل پیامی که در حال حاضر در رسانه های ما در حال انتشار است اینکه ماسک من از تو محافظت می کند و ماسک تو از من. در واقع نقش روزنامه نگاری سلامت در اینجا بیدارکردن وجدان جامعه است.
او با اشاره به مزیت های چنین نقشی از سوی روزنامه نگاران سلامت بیان می کند: اگر روزنامه نگاران از پس این مسئولیت و نقش بربیایند به حل مسائل در جامعه برای کاهش نابرابری های اجتماعی بسیار کمک کرده اند.
اما سالمی مسئولیت اجتماعی را فقط برای مردم نمی داند و معتقد است خود رسانه ها باید برای خود هم دارای چنین مسئولیتی باشند. او توضیح می دهد: در اینجا مباحث اخلاق حرفه ای و حریم خصوصی مطرح می شود.
غافل شدن از نقش رسانه ها در سیاست گذاری سلامت؛ یک آسیب جدی
اما آیا رسانه ها می توانند به سیاست گذاری سلامت کمک کنند؟ سالمی پاسخ می دهد: ما این روزها به شدت از روش های پیشگیری برای مبتلا نشدن به کرونا صحبت می کنیم. اما فردی که در روستای یا شهر محرومی زندگی می کند و دسترسی به آب سالم ندارد این پیام چه اثر و کارکردی برای او دارد؟ یا مدام از فاصله گذاری اجتماعی صحبت شود ولی ناوگان شهری پاسخگوی این نیاز نیست. خب این پیام اثر خود را از دست خواهد داد. چون مردم و مخاطب امروز می بیند که عوامل موثر بر شیوع کرونا مثل ناوگان شهری یا باز شدن بسیاری از مراکز، محدودیت خاصی ندارند. به همین خاطر یکی از ابعاد مهم روزنامه نگاری سلامت کمک به سیاست گذاری درست سلامت است که این مهم سال هاست مورد غفلت واقع شده است.
سالمی توضیح می دهد: در زمانی که بحران سلامت اتفاق می افتد، این امر معمول است که روزنامه نگاران سلامت تمایل به همراهی و همکاری با سیاستهای سلامت حاکم و توصیه های متخصصان داشته باشند. به همین خاطر بیشتر به نقش آموزشی و اطلاع رسانی می پردازند و بعد نظارتی و انتقادی نسبت به نظام سلامت و سیاستها کاهش می یابد. ولی باید توجه داشت که هدف نهایی، سلامت جامعه است. بنابراین در مواقعی که سیاستگذاران و متولیان سلامت به یک بحران یا موضوع سلامت بی اعتنا هستند یا جامعه به قدر کافی به آن موضوع مهم توجه ندارد، نقش روزنامه نگار سلامت و مسئولیت اجتماعی اش حکم میکند که به نقش نظارتی و انتقادی و تاثیر بر سیاستگذاری سلامت توجه بیشتری نشان دهند.
پیام روزنامه نگاری سلامت باید ساده و قابل فهم باشد
سالمی درباره عملکرد روزنامه نگاری سلامت در اقناع مردم برای گسترش نیافتن شیوع کرونا چندین پیشنهاد دارد: یکی از مباحث مهم در این باره ساده بودن پیام است. روزنامه نگاری سلامت با توجه به این مورد باید به ساده سازی مسائل تخصصی پزشکی و سلامت برای مخاطب عام کمک کنند یعنی تا حد امکان از اصطلاحات تخصصی یا خارجی استفاده نشود.
او ادامه می دهد: سعی کنیم از پیام های ملموس و عینی در انتشار اخبار کرونا استفاده کنیم تا پیام ما برای مخاطبان قابل فهم و درک باشد. یعنی امکان دارد از جملات فارسی استفاده شود ولی چون پیام مبهم و کلی است، مخاطب دچار سرگردانی می شود. پس روزنامه نگار سلامت باید این مورد را هم در نظر بگیرد. تغییر باور و تغییر رفتار در مردم زمانی ایجاد می شود که شرایط این تغییرات را از ایجاد کرده باشیم.
این پژوهشگر با اشاره به دیگر راهکارها برای موثر واقع شدن پیام روزنامه نگاری سلامت بیان می کند: سازمان های رسانه ای ضمن اینکه باید مدائم درباره کرونا در حال تولید اخبار موثق، دقیق و صحیح باشند، باید بدانند مخاطبان امروزی آنها در کدام رسانه ها بیشتر حضور دارند و آنها هم فعالیت خود را در همان رسانه ادامه دهند. خب در حال حاضر بیشتر مخاطبان در رسانه های اجتماعی حضور دارند به همین خاطر رسانه ها باید با تغییر قالب خود به ارایه اطلاعات در این رسانه ها بپردازند.