شفقنا رسانه- رئیس دانشکده علوم ارتباطات و مطالعات رسانه دانشگاه آزاد اسلامی گفت: تکنولوژی باعث شده است که ما در مکاتبات خود، کسب اطلاعات یا حتی در ارتباطات میان‌فردی تحول ایجاد کنیم. شبکه‌های اجتماعی به طرز عجیبی تعاریف دو سه دهه گذشته درباره ارتباطات را زیر سؤال برده‌اند.

به گزارش شفقنا رسانه، عقیلی در سمینار علمی «مطالعات رسانه» که در دانشکده علوم ارتباطات و مطالعات رسانه دانشگاه آزاد اسلامی برگزار شد، درباره نقد جبرگرایی تکنولوژی و ارتباط آن با رسانه گفت: تکنولوژی در همه زمینه‌ها پیشرفت کرده است و به طرز شگفت‌انگیزی بیشترین تأثیر را روی بشر گذاشته است و اتفاقاً این تکنولوژی‌ها هم با حوزه ارتباطات و روزنامه‌نگاری سر و کار دارد.

آیا تکنولوژی تعیین‌کننده سرنوشت زندگی ما است؟

او به بیان معنای لغوی جبرگرایی و تکنولوژی پرداخت و گفت: یکی از بحث‌های موجود در حوزه‌ی فلسفه به معنای عام کلمه، بحث جبر و اختیار است. در تکنولوژی هم همین سؤال مطرح است که آیا تکنولوژی تعیین‌کننده سرنوشت زندگی ما است یا عوامل دیگری وجود دارند که نحوه‌ی زندگی ما را تعیین می‌کنند. تکنولوژی از دو واژه techne و logic تشکیل‌شده است؛ techne یعنی آنچه ساخته دست بشر باشد، به‌عبارت‌دیگر آنچه در طبیعت وجود نداشته است. logic هم یعنی شناخت که تکنولوژی به معنای فن شناسی است. البته ترجمه آن کامل نیست به همین خاطر ترجیح می‌دهیم از همان واژه تکنولوژی استفاده کنیم.

تکنولوژی به ارزش‌های جامعه شکل می‌دهد

عقیلی در ادامه با طرح پرسشی درباره‌ی معنی تکنولوژی‌های رسانه‌ای و تکنولوژی‌های جبرگرایی، به آراء مارکس اشاره کرد و گفت: مارکس اعتقاد داشت جبر تکنولوژی است که زندگی انسان و نوع زندگی انسان و شیوه تولید را شکل می‌دهد. مارکس تحقیقات زیادی انجام داد و در کتاب سرمایه توضیح داد وقتی تکنولوژی وارد جوامع می‌شود، تکنولوژی به ارزش‌های جامعه، فرهنگ جامعه و طبقات جامعه شکل می‌دهد. بنابراین خود مارکس به‌طور کامل به جبر تکنولوژی معتقد است.

او ادامه داد: مارکس معتقد بود تکنولوژی بافت پارچه، باعث ایجاد تکثر ثروت می‌شود و سرمایه‌دار افرادی را مجبور می‌کند تولید انجام دهند. او معتقد است این تولید توسط تکنولوژی است که در دست سرمایه‌دار قرار دارد و تحولات زندگی انسان دقیقاً نتیجه تکنولوژی استخدام‌شده در آن جامعه است.

عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به مفهوم امپریالیسم فرهنگی گفت: ما اگر امپریالیسم فرهنگی داریم و از آن بحث می‌شود دقیقاً منظور ما ایالات‌متحده آمریکا است چون پیشرفته‌ترین تکنولوژی را در هر حوزه‌ای دارد.

منشاء تغییرات بیشتر تکنولوژی است

عقیلی ادامه داد: موضوع بحث ما در اینجا مطالعات رسانه است و فضایی که ما در آن زندگی می‌کنیم یعنی فضای مجازی، شبکه‌های اجتماعی، ماهواره‌ها، دستگاه‌های تولیدکننده محتوا، صنعت فرهنگی و … تمام مظاهری است که سلطه فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی به وجود می‌آورد و منشاء آن تکنولوژی‌هایی است که این‌ها را تولید می‌کند.

او در پاسخ به این پرسش که اگر در جامعه تحول شگرفی انجام شود این تحول بیشتر اجتماعی است یا تکنولوژیکی، اظهار داشت: اگر دقیق‌تر نگاه کنیم می‌بینیم متأسفانه منشاء تغییرات بیشتر تکنولوژی بوده است.

عقیلی با اشاره به دو برابر شدن تعداد اعضای شبکه‌های اجتماعی در سال‌های گذشته گفت: این که امروزه کسی نمی‌تواند از تلفن‌های هوشمند استفاده نکند یا در شبکه‌های اجتماعی عضو نباشد به معنی جبر تکنولوژیکی است.

او ادامه داد: تکنولوژی باعث شده است که ما در مکاتبات خود، کسب اطلاعات یا حتی در ارتباطات میان‌فردی تحول ایجاد کنیم. شبکه‌های اجتماعی به طرز عجیبی تعاریف دو سه دهه گذشته درباره ارتباطات را زیر سؤال برده‌اند. اتفاقی که در مراسم تشیع جنازه مرحوم پاشایی افتاد، تمام این تعاریف را زیر سؤال برد و دقیقاً تابع چیزی به اسم تکنولوژی بود که مردم در شبکه اجتماعی تلگرام به هم اطلاع‌رسانی کردند و مردم زیادی در این مراسم حاضر شدند.

جوامع نمی‌توانند تکنولوژی نداشته باشند

عقیلی در ادامه سخنان خود جبرگرایی تکنولوژی را دارای دو خصوصیت مهم دانست و گفت: اول این که وسعت تکنولوژی دارای مسیری قابل پیش‌بینی و فارغ از نفوذ فرهنگی و سیاسی است. به‌عنوان‌مثال در ایران شورای عالی فضای مجازی از زمان تشکیل تا کنون هنوز نتوانسته‌اند به‌صورت رسمی و عملی نگرش خود را درباره شبکه‌های اجتماعی بیان کنند. ویژگی دوم این است که جوامع نمی‌توانند تکنولوژی نداشته باشند لذا تکنولوژی با حضور در جوامع بر روی آن جامعه تأثیر می‌گذارد و آن را هر طور که بخواهد شکل می‌دهد.

عقیلی با بیان تعاریفی از جبر تکنولوژی درباره‌ی دو گروه تقدیرگرا در این زمینه گفت: تقدیرگرایان جبرگرایی تکنولوژی را قبول دارند و دو نوع هستند که شامل سخت تقدیرگرایان و نرم تقدیرگرایان هستند. سخت تقدیرگرایان همچون مارکس معتقدند کاملاً جامعه تحت تأثیر تکنولوژی شکل می‌گیرد و عوامل مداخله‌گر را هم زیاد قبول ندارند. این گروه تکنولوژی را به‌ عنوان توسعه‌دهنده و مستقل از دغدغه‌های اجتماعی می‌دانند. در برابر این گروه نرم تقدیرگرایان قرار دارند که معتقدند تکنولوژی کار خود را انجام می‌دهد و عوامل دیگری در کنار تکنولوژی ساختار جامعه را شکل می‌دهند. بنابراین هر دو گروه اعتقاد دارند اراده هیچ نقشی در شکل‌گیری جامعه ندارد بلکه این تکنولوژی است که حرف اول را می‌زند.

او با طرح پرسشی درباره‌ی این که آیا هر تکنولوژی و فناوری به‌عنوان یک علت می‌تواند ایجاد تغییر کند یا نه، اظهار کرد: یکی از بهترین تحقیقات کتاب ریموند ویلیامز است که او ثابت کرد تلویزیون در غرب به‌عنوان عامل تغییر، آنچه می‌خواسته، انجام داده است.

تکنولوژی‌های ارتباطی به رسانه‌های خبری و سرگرمی تبدیل شده‌اند

عقیلی در ادامه به موضوع تأثیرات ظهور و حضور تکنولوژی‌های ارتباطی پرداخت و گفت: تکنولوژی‌های ارتباطی تبدیل به رسانه‌های خبری و سرگرمی شده‌اند، بر روابط بین فردی و اجتماعی ما تأثیر گذاشته‌اند، نهادها و تشکیلات و روابط اجتماعی جدید و تحرک روحی و روانی و جغرافیایی به وجود آورده‌اند، پیامدهای بسیار شگفت‌انگیز خانوادگی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی داشته‌اند، و سازمان‌دهی افکار عمومی را به‌نحوی انجام داده‌اند ‌که در سه سال گذشته این‌گونه نبوده است.

او درباره‌ی این که تکنولوژی زمینه‌ی سرمایه‌گذاری در حوزه تولید محتواست، چند سازمان بین‌المللی از جمله سازمان ارتباطات تغییر رفتار، مراکز تکنولوژی‌های اجتماعی، شاخص شکاف دیجیتالی، اتحادیه جهانی برای فناوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی توسعه و پروژه رصد رسانه‌های جهانی را معرفی کرد.

سمینار علمی مطالعات رسانه در دانشکده علوم ارتباطات و مطالعات رسانه دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز برگزار شد.

انتهای پیام