شفقنا رسانه- اواخر خرداد امسال عکسی دستکاری شده از ضیافتی در حاشیهی دیدار وزیر خارجه ایران و آلمان در برلین در چند خبرگزاری منتشر و روز بعد عکس صفحه اول یکی از روزنامهها شد. زنی که در حال پذیرایی از مهمانها است، به صورت کاملا ناشیانهای در این عکس حذف شده است و بخشی از دست او در عکس دیده میشود. نسخهی دیگر این عکس در خبرگزاریهای خارجی، نشان میدهد زن خدمتکار با پوششی موجه در حال سرویسرسانی است و هیچ علتی برای سانسور آن وجود ندارد.
منبع عکس کجا بود؟
عکس منتشر شده در خبرگزاریها دستکاری کاملا مشابهی دارد. نتیجهی پیگیری شفقنا رسانه از دبیران عکس خبرگزاریهای «مهر»، «میزان» و «ایرنا» نشان میدهد، عکسهای این دیدار از وزارت امور خارجه ارسال شده است و کسانی که این عکسها را دریافت کردهاند، بدون دقت به جزئیات عکسها و با اطمینان به مرجع عکس، آنها را روی خروجی قرار دادهاند و البته بعد از آن که متوجه دستکاری شدن در عکس شدند، آن فریم را از خروجی خبرگزاری خود برداشتند. مصطفی حقگوی حقیقی دبیر عکس خبرگزاری «میزان» میگوید: عکس ها را همیشه چک میکنیم، اما این بار با گوشی عکسها را چک کردیم. بعد از آن که متوجه اشتباه شدیم، عکس را از روی خروجی برداشتیم.
روزنامه اطلاعات هم بیتوجه به این موضوع، همان فریم عکس را در صفحه اول خود گذاشت. علیرضا خانی، سردبیر روزنامه اطلاعات دربارهی به کار بردن این عکس در صفحه اول به شفقنا رسانه میگوید: « در زمان چاپ نشریه متوجه نشدیم عکس ایرنا دستکاری شده و به نظرم این عکس مشکلی هم برای چاپ در صفحه اول ندارد چون ماهیت عکس عوض نشده است.» او معتقد است: « اگر در زمان چاپ متوجه دستکاری عکس میشدیم، ممکن بود باز هم آن را کار کنیم چون در ماهیت عکس تغییری ایجاد نشده و فقط یک گارسون حذف شده است.» خانی البته با هر نوع دستکاری موافق نیست: « به نظر من اگر عکس اصلاح شود و اشکالی در ماهیت عکس ایجاد نشود، به شرطی که صاحب عکس راضی باشد، مشکلی ندارد. اما اگر ماهیت یا موضوع یا «پیام» عکس عوض شود، این کار غیراخلاقی و غیرموجه است.»
عکاس این دیدار که در زمان گفتوگو با شفقنا رسانه همچنان در سفر بود، از این اتفاق اظهار بیاطلاعی میکند و میگوید: «من همیشه عکسها را برای بخش واحد اطلاعات و مطبوعات در وزارت خارجه میفرستم و آنها برای خبرگزاریها ارسال میکنند.» پیگیریهای شفقنا رسانه برای ارتباط با مسئولان این بخش در وزارت امور خارجه تا زمان ارسال این گزارش بینتیجه ماند.
عکس سازمانی؛ چرا و چهطور؟
این اما اولین بار نیست که چنین اتفاقی میافتد و دستکاری سادهی یک عکس ممکن است سازمان را در برابر پرسشهای افکار عمومی قرار دهد. یکی از معروفترین این عکسها، مربوط میشود به دههی ۸۰ و یکی از عکسهای مانور که در یک خبرگزاری منتشر شد. دستاندرکاران این خبرگزاری اما نقش داشتن در این دستکاری را نپذیرفتند و گفتند دستکاری این عکس را روابط عمومی سازمان مربوطه انجام داده است و آنها به اشتباه آن را بازنشر کردهاند.
چنین اتفاقاتی اما بخشی از تبعات روند غولپیکر شدن روابط عمومیهای ایرانی در سالهای گذشته است. این که روابط عمومیها به جای ارتباط با رسانه تلاش میکنند خود جایگزین رسانه شوند و در مواردی با حمایت یا راهاندازی از یک رسانه، بیشتر راههای ارتباطی سازمان را مسدود و منحصر به خود میکنند. بخشی از این موضوع در تمایل روزافزون سازمانها به عکاس اختصاصی دیده میشود. عکاس اختصاصی نه برای مستندسازی اطلاعات سازمان که برای انحصاری شدن کانال ارتباطی سازمان با بیرون از خود. اما آیا این روند در سازمانهای دولتی و حاکمیتی از منظر حرفهای درست است؟ آیا عکس سازمانی، ویژگیهای خبری مورد نظر رسانهها را دارد؟ روابطعمومیها چهقدر ممکن است به اصول ویرایش عکس خبری احترام بگذارند؟ آیا این روند باعث نشده تا سلیقههای شخصی دستاندرکاران این بخش و احتمالا غیرمتخصص در زمینهی روابط عمومی و رسانه مرزهای اصول ویرایش عکس را فراتر ببرد؟ در طرف مقابل واکنش رسانهها به چنین روندهایی چیست؟
عکاس سازمانی؛ تلاشی برای انتقال نگاه سازمان
حیدر رضایی، دبیر عکس خبرگزاری مهر در گفتوگو با شفقنا رسانه معتقد است: در خیلی از سازمانها حساسیتهایی وجود دارد که باعث میشود تعامل آن سازمان با رسانهها ضعیف باشد. این سازمانها معمولاً عکاس یا فیلمبرداری استخدام میکنند، نگاه خود را به آنها انتقال میدهند و این عکاسان هم در همان چارچوب مسئله را پوشش میدهند. این عکسها یا در سایت سازمان گذاشته میشود یا برای خبرگزاریها ارسال میشود تا آن را بازنشر کنند.
او با اشاره به نام سازمانهای دولتی و حاکمیتی که چنین روشی را در پیش گرفتهاند، میگوید: در کل این خوب نیست که نمیتوانند با رسانه تعامل داشته باشند و حساسیتهای سازمان را بازگو کنند تا رسانه این حساسیتها را لحاظ کند.
رضایی ادامه میدهد: در بعضی جاها بحث بر سر امنیت ملی است و لازم است رسانهها با هم تعامل لازم را داشته باشند و اینکه نمیتوانند با هم کار کنند، عیب بزرگی است که متأسفانه وجود دارد. از طرفی افراد مسلط به کار هم استخدام نمیشوند.
او به نمونههایی از این عکسها اشاره میکند و میگوید: به صورت ابتدایی عکس گرفته میشود و در حجم زیاد منتشر میکنند. اتفاقی هم که در عکس وزارت خارجه افتاد، شامل همین ماجرا بود. بهصورت خیلی ناشیانه سانسوری در عکس انجام داده بودند و با توجه به این که عکس از فیلترهای زیادی رد میشود، ما هم تقریباً با اعتماد به این رویه، عکس را بازنشر کردیم.
علیمددی دبیر عکس خبرگزاری ایرنا هم دربارهی تفاوتهای دید یک سازمان با یک رسانه در مواجهه با عکس به شفقنا رسانه میگوید: از بین نرفتن اصالت عکس، کادر مناسب و موارد دیگر برای ما مهم هستند و قطعاً اگر ادیتور ما میفهمید که این عکس روتوش شده است، آن عکس را کار نمیکرد.
او معتقد است: روتوش عکس کار خوبی نبود و ما وقتی این مسئله را فهمیدیم عکس را از روی صفحه سایت برداشتیم چون این قبیل کارها به اعتبار خبرگزاری لطمه میزند. متأسفانه هنوز در ایران مشخص نیست چه چیزی باید در عکس حذف شود چه چیزی نباید حذف شود.
کنترل خبر درست نیست
کنترل پیام سازمان با انحصاری کردن راههای ارتباطی آن یکی از نتایج روند غولپیکر شدن روابط عمومیهای ایرانی است. اسماعیل عباسی، مدرس عکاسی در گفتوگو با شفقنا رسانه معتقد است: اگر بخواهیم در یک فضای سالم بهعنوان یک ژورنالیست نظر دهیم، کنترل کردن خبر درست نیست. به عبارتی بیننده عکس باید از آن برداشتی کند که اگر در داخل آن صحنه بود، همان برداشت را میکرد.
او البته به فعالیت برخی رسانهها نقد هم دارد و ادامه می دهد: متأسفانه خبرگزاریهای ما بهجای این که گزارشگر باشند وارد سیاست شدهاند و این از نظر حرفهای غلط است. وقتی خود خبرنگار طرف بخشی از سیاست است، بهطور طبیعی وارد اظهارنظر میشود.
اسماعیل قدیمی، مدرس ارتباطات هم با عباسی دربارهی وضعیت موجود در روابط سازمانها و رسانهها موافق است و آن را در یک دید تاریخی بررسی میکند. او به شفقنا رسانه میگوید: این روابط از بنیان یک رابطه نامتعادل، غیردوستانه و غیرحرفهای است که دو طرف مقصر هستند ولی تقصیر اصلی با دولت است. چون روزنامهها، مطبوعات و رسانههای ما هیچوقت بهعنوان یک نهاد قدرتمند اجتماعی به رسمیت شناختهنشدهاند که ما از آنها انتظار داشته باشیم.
تبعات روند عکاسی سازمانی چیست؟
قدیمی میگوید: یکی از مهمترین اقتضائات روزنامهنگاری حرفهای شفاف بودن مطالب است یعنی آنچه اتفاق افتاده است را انعکاس دهند نه آنچه دولت میخواهد. مردم در دنیای پیچیده امروز نیازمند اطلاعات هستند و استخدام عکاس یا خبرنگار مخصوص در سازمانها حرکت درستی نیست و باید جلوی آن گرفته شود.
این مدرس روابط عمومی به ضعف فعالان روابط عمومی اشاره میکند و میگوید: غالب روابطعمومیهای ما افرادی هستند که بهصورت تجربی روابطعمومی را یاد میگیرند یا مدرک آنها علمی و حرفهای نیست چون یک سری کتابهای ترجمهشده مربوط به جوامع دیگر را با مسائل جامعه خود قاطى میکنیم و میخوانیم. بسیاری از روابط عمومیهای ما نمیتوانند یک خبر، گزارش، متن اداری و … بنویسند. این افراد نگاه استراتژیک به روابط عمومی ندارند و پیامد این است که مردم به رسانهها اعتماد نمیکنند، رسانه هم به سازمانهای دولتی اعتماد نمیکند و دولت هم به رسانهها اعتماد نمیکند. در اینجا همه ضرر میکنند و از همه بیشتر مردم.
عباسی، مدرس عکاسی هم با قدیمی موافق است و البته به بخش رسانه بیشتر توجه میکند: خبرگزاریها با اعمال سلیقه و فضاسازی بر اساس جناحبندیهای سیاسی باعث میشوند که سازمانها خود خبرنگار و عکاس تعیین کنند و در اینجا هم طبیعتاً خبر کنترلشده مخابره میشود. یکی از منشورهای اخلاقی خبرنگار این است که گزارشگر واقعیت آن صحنه باشد بهطوریکه اگر ما در آن صحنه باشیم همان برداشت را داشته باشیم. در چنین شرایطی نیازی نیست که سازمان، خبرنگار یا عکاس مخصوص داشته باشد.
راهکار چیست؟
قدیمی برای افزایش تعامل بین سازمانها و رسانهها، ارتقاء آگاهیهای تخصصی روزنامهنگاران و تجدید ساختار متون آموزشی دانشگاهی رشتههای روزنامهنگاری و روابط عمومی، را مهم میداند و میگوید: متأسفانه بیشتر سازمانها و وزارتخانهها ترجیح میدهند افرادی را مسئول روابط عمومی انتخاب کنند که بیشتر با آنها احساس محرمانگی میکنند؛ درحالیکه چنین حقی ندارند و روابط عمومی نیرو و کارمند وزیر و سازمان نیست بلکه باید نقاط اتصال را بهصورت حرفهای و کارشناسی انجام دهد تا اعتماد عمومی را جلب کند. بنابراین همهکسانی که درگیر فرایند اطلاعرسانی در جامعه هستند باید خود را اصلاح کنند که نقطه آغاز آن دولت و حاکمیت است.
عباسی، مدرس عکاسی هم آموزش اصول اخلاق حرفهای به خبرنگاران در کلاسها و سایتهای خبری و اطلاعاتی و … را راهکار مناسبی برای حل بخشی از این موضوع میداند: «تا خبرنگار بپذیرد که باید گوش شنوا و زبان گویای مردم باشد و اخبار را بدون تغییر به مردم مخابره کند.»
انتهای پیام